21 



się na przestrzeni około 20 metrów, zwolna przechodząc ku środkowi pilkalni w po- 

 kład coraz płytezy. Ten pas tworzył część grodziska, mającą budowę najbardziej zło- 

 żoną i najobficiej uposażoną w znaleziska. Między innemi, tutaj znajdowały się zręby 

 kamienne, a przedewszystkiem zrąb ułożony z bardzo wielkich kamieni (zrąb 

 A na planie). Jednak ułożenie kamieni na planie nie odpowiada rzeczywistości: zrąb 

 odsłoniłem ku wieczorowi, ale nie odrysowałem go, nazajutrz zaś wszystko było zbu- 

 rzone: któś spodziewając się „skarbów" pod kamieniami, zepsuł budowę. Wzdłuż 

 zagłębienia ciągnęło się pasmo zrębów, ułożonych z kamieni niewielkiego rozmiaru, 

 ale mocno nadwerężonych. Przypuszczam, iż znajdował się tutaj rząd ognisk z nie- 

 wielkiemi zagłębieniami w pośrodku zrębu, wolnemi od kamieni. Na to wskazuje moc 

 skorup znajdowanych w tych miejscach, choć same otwory nie miały tej wyrazistości, 

 jak na pilkalni petraszuńskiej. Miejsca te wśród kamieni, służące do stawiania garn- 

 ków i obfitujące w skorupy, oznaczono na planie krzyżykami. U końca tego rzędu, 

 w miejscu, oznaczonem na planie przez literę B, znajdowało się gniazdo rdzy, około 

 ł / 2 metra długie, l / 5 m. szerokie i mające parę centymetrów grubości, co sprawiało 

 wrażenie jak gdyby wiele narzędzi żelaznych, zgromadzonych tu obok siebie, uległo 

 zerdzewieniu i z biegiem czasu utworzyło jedną masę rdzawą. Dochował się jedynie 

 kawałek płaskiego narzędzia, może dłuta, może oręża (tabl. III, rys. 6), 35 mm. sze- 

 rokiego przy ostrzu, następnie zwężającego się i mającego w odległości 82 mm. od 

 ostrza bodaj otwór, (twierdzę to warunkowo, gdyż rdza mocno nadwerężyła zakończe- 

 nie) oraz około 20 mm. szerokości. Grubość tego narzędzia prawdopodobnie nie 

 przewyższała 2 — 3 mm. W miejscu, oznaczonem na planie przez literę G, znajdowało 

 się gniazdo gliny zlekka wypalonej, z mnóstwem skorup, a pod niem na głębokości 

 80 cm., warstwa czarna tłustej gliniastej ziemi. W miejscu K znaleziono dziewięć 

 krążków (tabl. IV, rys. 5 i 6) z wypalonej gliny, jak gdyby kiedyś nawleczonych na 

 i tak porzuconych; jeszcze więcej znaleziono takich wyrobów w pobliżu, ale rozpro- 

 szonych w nieładzie. Zręby kamienne istniały i poza pasmem opisanem, w miejscach 

 D, E, F, ale plan nie oddaje należycie ich kształtów, gdyż w większości wypadków 

 kamienie rozsypały się i wskutek tego położenia ich nie podobna było oznaczyć. 

 Jeden z tych zrębów, a mianowicie zrąb F, leżał na piasku w głębokości 30 cm., inne 

 znajdowały się wśród głębszego pokładu warstwy kulturalnej. Wogóle, w porównaniu 

 z grodziskiem w Petraszunach i z Ościkową górą, pilkalnia w Warańcach okazała się 

 niezmiernie zniszczoną. Kiedy w tamtych grodziskach, po odsłonieniu warstwy kultu- 

 ralnej, otrzymywałem obraz dość całkowity dawnego urządzenia, dzięki względnie do- 

 brze zachowanym zrębom kamiennym, to w Warańcach istniały tylko ułamki, jedynie 

 świadczące, iż i tutaj znajdowały się takie budowle, — ale nic nad to. 



Jednak grodzisko w Warańcach ma jedną osobliwość, której początków nie jestem 

 w możności wytłomaczyć. 



Chodzi o rzecz następującą: 



Rozkopane przezemnie grodziska w Derbutach, Petraszunach, Welonie i Łauko- 

 pienach posiadały, jak i pilkalnia w Warańcach, zręby kamienne, idące w niejakiej 

 odległości od krawędzi, lecz sama krawędź sterczała nad temi zrębami. W ostatecz- 

 nym wyniku, po usunięciu warstwy kulturalnej, wymienione powyżej grodziska wyglą- 

 dały jak następuje. Podniesiona obrączka, utworzona przez krawędź, otaczała dookoła, 

 ze strony zewnętrznej, wązkie i tak samo obrączkowate zagłębienie, zawierające na 

 dnie zręby kamienne, środek zaś grodziska, zazwyczaj jałowy, podnosił się z tego 

 zagłębienia i tworzył najwyższą część pilkalni. Budowa ta jest obca pilkalni w Wa- 

 rańcach. Zagłębienie idzie tutaj w połowie pilkalni, zwróconej ku północo-zachodowi, 



Pam Fizyogr. — Tom XXII. — Archeologia. 4 



