24 



metrów w średnicy dolnej powierzchni, 35 zaś i 32 w średnicy górnej powierzchni, 

 wysokości zaś 36 milimetrów, — oraz ułamek drugiego takiego ostrokręgu. Krążek 

 z otworem pośrodku; na podstawie sterczy ostrokręg rąbkowany, a podstawa dolna 

 jest tak samo rąbkowana (tabl. IV, rys. 4), średnica powierzchni dolnej ma 57 2 centy- 

 metrów, wysokość zaś krążka wynosi około 29 milimetrów. Dwa walce gliniane 

 172 — 2 centymetrów grube; jeden, z odłamanemi zakończeniami, drugi, mający 47 mi- 

 limetrów długości, posiada zachowane jedno zakończenie. Prawdopodobnie były to 

 rączki od naczyń glinianych. 



2) Wyroby z kamienia. 

 Powyżej opisane przedmioty z gliny należą do liczby powszechnie spotykanych 

 na grodziskach litewskich. Co najwyżej zadziwić może obfitość krążków z otworem 

 umieszczonym w pobliżu krawędzi, — okoliczność, która nasuwa podejrzenie, iż mie- 

 szkańcy pilkalni trudnili się może wyrobem tych przedmiotów. Natomiast zbiór ka- 

 mieni jest jedyny w swoim rodzaju i różnorodnością swoją oraz obfitością przewyższa 

 wszystko, co wykopałem dotychczas nawet na pilkalniach, o wiele zasobniejszych pod 

 innymi względami i lepiej dochowanych. Rzecz ciekawa: na 70 takich kamieni całko- 

 wicie dochowanych lub ułamków, pochodzących każdorazowo z odmiennej całości, zna- 

 lazłem tylko jedną siekierkę kamienną, przełamaną wpoprzek otworu, z materyału 

 grubo-ziarnistego, uniemożliwiającego wygładzenie powierzchni (tabl. I, rys. 11), wów- 

 czas gdy w grodzisku Petraszuńskiem liczba siekierek przewyższała liczbę wygładzo- 

 nych kamieni. Pomiędzy temi kamieniami da się wyróżnić parę kategoryi odmien- 

 nych: 



a) Kamienie, na których mielono zboże. 



Dwa ułamki bodaj tego samego kamienia, grubo ziarnistego i w zagłębieniu 

 swojem chropowatego, jedynie wierzchołki chropowatości są wytarte skutkiem użycia. 

 Boki głazu były bardzo ordynarnie obrobione, jedynie podstawa nosi ślady większej 

 pracy przez nadanie jej powierzchni płaskiej. Kamień całkowity miał rozmiary dość 

 znaczne: krawędź zagłębienia w jednym ułamku ciągnie się na przestrzeni 24 centy- 

 metrów, samo zagłębienie zaś w swojej części ułamkowej ma 16 cm. szerokości; cię- 

 ciwa krawędzi w drugim ułamku ma 19 centymetrów, największe zaś wymiary po- 

 wierzchni wynoszą 17 i 18 centymetrów. 



Ułamek drugiego kamienia, służącego do tego samego celu. Podstawa była pła- 

 ska i barwą swoją jeszcze obecnie się wyróżnia; zagłębienie miało pono spadek dość 

 gwałtowny przy krawędzi: 10 centymetrów głębokości, w odległości 14 centymetrów 

 od krawędzi. Kamień pospolity, znajdowany na polach miejscowych, gruboziarnisty, 

 powierzchnia zagłębienia mocno chropowata, wygładzona jedynie na wierzchołkach 

 swoich. 



Dodać należy, iż właściciel rozkopywanej części pilkalni wmurował w ścianę 

 swoich zabudowań olbrzymi kamień tego rodzaju, mający wyżłobienie, o ile wniosko- 

 wać wolno, w postaci półmiska. 



b) Kamienie służące do mielenia ziarna i wogóle tarcia, a trzymane w ręku. 



Kamienie te mają kształt podłużnych bochenków chleba. Podczas mielenia trzy- 

 mano je obu rękami, umieszczonemi na ścianie podłużnej i posuwano po wyżłobieniu 

 w innym, większym kamieniu, w rodzaju tych, które rozpatrywaliśmy pod a. Jeden 

 z takich „bochenków" miał 24 cm. największej długości, 16 szerokości, kształty mocno 

 spłaszczone: największa jego grubość wynosiła 8 cm., waga zaś 97 2 funtów (w istocie 

 więcej, bo część podstawy dolnej była odłupana); drugi miał 14 cm. szerokości, 22 

 długości i 10 grubości, ważył zaś 12 funtów. Ułamek trzeciego, przełamanego wpo- 



