25 



przek długości swojej, miał 11 cm. szerokości, 7 grubości, długość zaś jego wynosiła 

 14 cm. W licztye kamieni bochenkowatych znajduje się podłużny otoczak, zresztą 

 ułamkowy, którego jedna powierzchnia wydłużona, z powodu wytarcia, przybrała kształty 

 wyraźnej płaszczyzny: bochenek ten miał około 7 cm. szerokości co najwyżej, 13 cm. 

 długości, nie więcej zaś nad 4 cm. wysokości. 



Wszystkie te kamienie były budowy gruboziarnistej; dolna powierzchnia, służąca 

 do tarcia, była mocno chropowata, z wygładzonemi jedynie wyniosłościami, z wytar- 

 temi krawędziami, mającemi skutkiem tego kształty zaokrąglone. Nawet powierzchnia 

 górna jednego z nich nosi ślady wytarcia, sprawionego przez ręce od częstego, a przy- 

 najmniej długiego użycia. 



Kamienie bochenkowate służyły do mielenia zboża. 



Może do tego samego celu używano mniejszych kamieni, z których jeden pod- 

 czas rozkopywania został znaleziony w zagłębieniu wielkiego kamienia, opisanego 

 w pierwszej kategoryi (a). Możliwa, że za pomocą ich rozcierano subtelniej mlewo, otrzy- 

 mane przez tarcie kamieniem chropowatym a bochenkowatym, ale nie jest rzeczą wy- 

 kluczoną, iż służyły do innego użytku, choć zawsze związanego z tarciem. Mają one 

 zawsze budowę drobnoziarnistą i dlatego są o wiele lepiej wygładzone. W zasadzie 

 są to zwyczajne kamienie polne kształtu okrągławego, właśnie wybrane z powodu 

 takiego swego kształtu. Wskutek użycia ukazywały się na nich liczne płaszczyzny 

 wytarcia, z których dwie zasadnicze znajdowały się na przeciwległych stronach i szły 

 równolegle, inne zaś, podrzędniejsze, na powierzchni pośredniej, niekiedy w liczbie 

 czterech, i głaz przybierał wówczas kształty sześcianu, niekiedy siedmiościanu. Jeden 

 z takich kamieni miał wzdłuż krawędzi wytartego boku około 6 cm. (2 funty wagi), drugi 

 &l 2 cm. (27 3 L), Takich kamieni znaleziono cztery: z nich trzy ważyły po 2 f. 10 łut., 

 czwarty zaś niespełna dwa funty. Zwracamy uwagę na tę stateczność wagi, świadczącą, 

 iż ręka podczas robót miała swoje przyzwyczajenia i wybierała do tego samego celu 

 kamienie tej samej wagi. I wielkość ich wahała się w granicach nieznacznych: śred- 

 nice największe mają około 8 — 9 cm., kamienie zaś różnią się jedynie stopniem wy- 

 tarcia, a zwłaszcza wysokością swoją, t. j. odległością pomiędzy dwiema zasadniczemi 

 płaszczyznami wytarcia. Ta wysokość była zawarta pomiędzy 5, a 6,5 cm.; jeden 

 z kamieni osiągnął dzięki silnemu wytarciu kształty kamienia doskonale płaskiego. 



Znaleziono także kilka otoczaków. 



Z nich jeden bodaj oczekiwał dopiero zastosowania, bo nie wykazywał najmniej- 

 szych śladów wytarcia, pozostałe zaś, w liczbie pięciu, nosiły wyraźne dowody użycia. 

 Jeden z tych otoczaków odtworzono na tabl. I, rys. 10. Na rysunku jest wyraźnie 

 widoczna jedna, większa płaszczyzna wytarcia; druga, mniejsza, znajdowała się po 

 stronie przeciwległej (średnice: 8; 6, 5 i 3 — 4 cm., waga 26 łutów). Inny z otocza- 

 ków ważył tyleż; dwa inne po 12 — 13 łutów; znajdował się nawet otoczak, ważący 

 tylko 7 łutów, a nadto kamień, nie będący właściwie otoczakiem, który jednak służył 

 do tego samego celu, jak mniejsze otoczaki, a ważył zaledwie 5 łutów; płaszczyznę 

 jego wytarcia odtwarza tabl. I, rys. 12 (największa długość jego wynosiła 5, szerokość 

 zaś 4 cm.). 



c) Kamienie płaskie rozmaitych rozmiarów. 



Kamienie te są robione z materyału niezmiernie drobnoziarnistego, a mianowicie 

 z twardego piaskowca, i często wykazują budowę łupkowatą. 

 Mniejsze z nich niewątpliwie służyły jako osełki. 



Taką osełką był kawałek piaskowca z obrobionemi starannie bokami, ścięty 

 w swojem zakończeniu, z drugiego zaś końca przełamany; odtworzono go na tabl. I, 



