26 



rys. 2. Do tego samego celu służyły także kamienie budowy bardziej twardej; z po- 

 śród nich sześć, co do wagi swojej wahało się w granicach pomiędzy 7 a 9 łutami, 

 cztery, pomiędzy 11 a 12, cztery zaś pomiędzy 16 a 18. Niektóre z nich odtworzono 

 na tablicy l. Jedne z nich, jak oddane na rys. 3 (wymiary: 1,6; 3—3,5, około 5 cm.; 

 waga 7 łutów) i na rys. 4 (wymiary: 1,5; 4 — 4,5, 4,5 cm.; waga 7 łutów), mają kształty 

 czworokątne. Ale zwłaszcza zasługują na uwagę starannością swego obrobienia ka- 

 mienie, oddane na rys. 1 i 5 (wymiary pierwszego: 1,3; 5,2 — 5,4; 6,5 cm., waga 11 

 łutów; wymiary drugiego: 1,3; 3,5—4,5, oraz 6 cm., waga 12 łutów); pierwszy z nich 

 ma po jednej i po drugiej stronie parę rowków równoległych, ujawnionych na rysunku 

 liniami białemi, jak gdyby na nim ostrzono jakieś narzędzia ostro zakończone; drugi 

 jest porznięty podobnemi, acz nie tak wyraźnemi wyżłobieniami. Warto także wspo- 

 mnieć o prawidłowo ociosanym, owalnym kamieniu (tabl. I, rys. 9) z twardego, bardzo 

 drobnoziarnistego materyału, obrobionym tak starannie, zarówno na płaskich stronach, 

 jak i na bokach, iż mógłby uchodzić za cacko (wymiary największe: 6; 4,5; 1,5 cm.; 

 waga 9 łutów). Inne, nieco większe kamienie z pośród rozpatrywanej kategoryi nie 

 wyróżniają się już tak starannem obrobieniem: kamień, odtworzony na tabl. I, rys. 6 

 (największa długość 8 cm., najwięks z a szerokość 7, grubość około 2 cm., waga 17 

 łutów) jest troskliwie wygładzony po obu stronach; boki są w części naturalne, w części 

 starannie ścięte; kamień, oddany na tabl. I, rys. 7, ma zaledwie 8 mm. grubości 

 (inne wymiary: 9 cm. wzdłuż krawędzi, idącej prawie w linii prostej, największa sze- 

 rokość 8,5 cm., waga 7 łutów), wyróżnia się tak samo swojem wygładzeniem; kamień 

 zaś, odtworzony na tabl. I, rys. 8 (wymiary: 8, 6,8 i 1 cm., waga 9 łutów), jest wy- 

 gładzony tylko po jednej stronie. 



Troskliwe obrobienie tych kamieni i niewielka ich waga pozwalają przypuszczać, 

 iż mieszkańcy grodziska nosili je przy sobie. Opisywać kształty wszystkich tych wy- 

 gładzonych płaskich kamieni jest niepodobieństwem i zresztą byłaby to rzecz bezuży- 

 teczna. Zaznaczymy tylko, iż mają na sobie ślady obrobienia w stopniu bardzo nie- 

 jednakowym: niektóre z nich mają boki starannie ociosane i wygładzone, u innych 

 poprzestano na obrobieniu bardzo ordynarnem. Kształty ich są tak samo różnorodne, 

 choć większość ciąży ku kształtom owalnym lub czworoboku prostokątnego z zaokrą- 

 glonemi kątami; często zachowywano nieprawidłowości przyrodzone, o ile te nie prze- 

 szkadzały zbytnio. Jedne z tych kamieni wykazują szerokie a łagodne zagłębienia, 

 jak gdyby ostrzono na nich narzędzia szerokie, inne zaś mają rowki wązkie, jak gdyby 

 na nich ostrzono szydła i groty; jeden zaś posiada rysy ostre, jak gdyby pochodzące 

 od uderzeń siekiery. 



Osełkami były także prawdopodobnie kamienie, ważące około funta i więcej. 



Całkowitych płaskich kamieni tego rodzaju wydobyto 3 (waga ich: 25, 30 i 68 

 łutów). Największy z nich, ważący 68 łutów, jest nieprawidłowym owalem, odciętym 

 z jednego wązkiego końca; długość jego największa wynosi 15 cm., szerokość 10 cm., 

 grubość 27 mm. Do rzędu takich kamieni należał i płaski kamień, od którego pozostał 

 tylko ułamek, odtworzony na tabl. I, rys. 13 (ułamek ma w szerokości swojej najwięk- 

 szej 8,5 cm., grubości 2 cm., pierwotna jego długość dosięgała prawdopodobnie 

 15 cm., waga zaś obecna wynosi 26 łutów) — był to pono doskonały owal, z bokami 

 ociosanymi prostopadle i dobrze wygładzonymi, górna powierzchnia, gładka, ma po- 

 środku, od użycia, łagodne wyżłobienie, występujące na rysunku jako miejsce ciem- 

 niejsze, druga zaś ma ślady ciosania i jest wygładzona tylko w jednem miejscu. Ma- 

 my w ręku kilka ułamków takich kamieni: jeden z nich, prostokątny czworobok, miał 

 szerokości 10 cm., grubości 1,6 cm.; inny, szerokości 8,5—9,5 cm., a grubości 2 — 2,7 cm., 



