28 



I tutaj uderza nas owa nierównomierność liczebna różnych kształtów, która w ta- 

 kim stopniu cechuje pilkalnię w Warańcach. Przeważają narzędzia kłójące, które dają 

 się sprowadzić do typu sztyletu, szydła i t. d., stosownie do wielkości swojej, braknie 

 zaś szpil; ostrzy do grotów jest niewiele (o ile są to groty); znaleziono zaledwie dwa 

 narzędzia, kształtami swemi przypominające dłuto. Jakoś nieprawdopodobnem jest 

 przypuszczenie, iż pług wyjałowił grodzisko z jednych tylko narzędzi, pozostawił zaś 

 inne. Raczej należy wnioskować, iż w potrzebie wojennej, jak i w życiu codziennem 

 posługiwano się już narzędziami z metalu, czego dowody istnieją w ukształtowaniu 

 zaciosów na kościach i rogu, w rysach od uderzenia siekierą na płaskich kamieniach, — 

 i jedynie w nielicznych okolicznościach używano narzędzi z kości. 



Z pośród narzędzi kościanych wymienimy na miejscu poczesnem długie a mo- 

 cne narzędzia kłójące, z których większe mogły służyć jako oręż. Tutaj należą na- 

 rzędzia, podane na tabl. II rys. 1 — 11, oraz ich ułamki (tabl. II rys. 19 i tabl. III rys. 

 17), a nadto parę ułamków nie odtworzonych. 



Nadewszystko takiem było niewątpliwie przeznaczenie narzędzia, oddanego na 

 tabl. II rys. 1, długiego przeszło 18 cm., a bardzo starannie obrobionego i wygładzo- 

 nego. Ułamek, tabl. III, rys. 17, bodaj pochodzi od takiego samego narzędzia; na tym 

 ułamku znajduje się ozdoba, a może gmerka właściciela: 5 linii równoległych, idących 

 w poprzek do długości narzędzia, z tyluż liniami równoległemi, idącemi wzdłuż, prze- 

 cina się pod kątem prostym, nadto są jeszcze inne linie; rysunek zbyt niedbały, aże- 

 by można go było uważać za ornamentacyę. Dwa ułamki nie odtworzone na rysun- 

 ku, wskazują na takiej samej, a nawet większej długości, narzędzie, niż powyżej opi- 

 sane, oraz narzędzie, tabl. II rys. 4, które, nieuszkodzone, miało prawdopodobnie około 



15 cm. długości, a także narzędzie początkowo płaskie, a następnie zwężające się 

 i doskonale wygładzone w tej ostrej swojej części, oddane na tabl. II rys. 2 (około 



16 cm. długości). Długość innych narzędzi waha się od 12.5 do 16 cm., a niektóre 

 z nich jeszcze i obecnie wyróżniają się mocą swoją i w potrzebie możnaby zadać ni- 

 mi cios niebezpieczny. Prócz nielicznych wyjątków są one niedbale wyrobione (warto 

 zaznaczyć, iż na rysunku odtwarzano je stale ze strony gorzej obrobionej, ażeby uwy- 

 datnić tern jaskrawiej rodzaj roboty): narzędzie tabl. II rys. 5, to kawał kości, obcio- 

 sanej niewątpliwie narzędziem żelaznem; wyniosłości i wogóle nierówności uległy wy- 

 gładzeniu bodaj przez długoletnie używanie narzędzia, nawet ostrze samo ma ślady 

 ciosania bardzo ordynarnego. Wytwórca dbał jedynie o staranniejsze obrobienie 

 ostrzy, jak to uwydatnia tabl. II, rys. 2, 8, 10, 11. Narzędzia, odtworzone na tabl. III, 

 rys. 13 i 14, oraz jedno nie odtworzone, mają ten sam charakter, ale są mniejszych 

 rozmiarów (około 10 — 11 cm. długości). 



Odrębną grupę tworzą narzędzia typu, oddanego na tabl. III, rys. 18, 19,20,21, 

 może i tabl. II, rys. 12, mające naturalną rączkę w zachowanym stawie kości. Nie- 

 zmiernie częste w grodzisku Petraszuńskiem, w Warańcach istnieją w moim zbiorze 

 w liczbie zaledwie sześciu okazów, z których najmniejszy miał około 8, największy 

 zaś około 12 cm. długości. 



Narzędzia tabl. II, rys. 13, 14, 15, oraz tabl. III, rys. 23, przypominają mi znane 

 skądinąd kształty ostrzy do grotów, ale nieobecność należycie obrobionej tulejki, 

 a nadto otwór wiercony, lecz niedokończony, na narzędziu tabl. II, rys. 15, nakazują 

 niejaką oględność w upieraniu się przy tern przypuszczeniu. 



Jako szydła służyć mogą narzędzia tabl. II, rys. 16, 17 (cienki płaski wiór ko- 

 ściany, zaostrzony na końcu), 18, (ułamek większej całości) oraz tabl. III, rys. 7 (uła- 



