29 



mek większego narzędzia, które zaczęto obrabiać na mniejsze i wiercić w nieni otwór, 

 bodaj krzemieniem); do narzędzi tego typu należą ułamki tabl. III, rys. 8 i 9. 



Z pośród ^płaskich narzędzi z kości znaleziono jedno dłuto niewielkie i ułomek 

 drugiego. 



Na tablicach odtworzono także nieco ułamków. 



Ułamki, oddane na tabl. III, rys. 12 i 15, oraz cztery inne tego rodzaju, nie od- 

 rysowane, są kawałkami większych narzędzi, rozszczepionych z powodu zepsucia się 

 swego wzdłuż swojej długości; wszystkie jednak i nadal służyły jeszcze do użyt- 

 ku, choć w innym charakterze, niż przed swojem rozszczepieniem; w liczbie ułam- 

 ków znajduje się kawałek, będący dolną częścią jakiegoś narzędzia sporych rozmia- 

 rów, długości bodaj około 20*-22 cm.,' a szerokiego u dołu około 4 cm.; sześć ułam- 

 ków innych narzędzi (jedno z nich próbowano wiercić, tabl. III, rys. 11), w tej liczbie 

 jeden ogryziony przez psa, drugi przepalony w ogniu. Są kości, które sprawiają wra- 

 żenie, iż służyły za narzędzia, ale są tak zniszczone, iż nie podobna twierdzić sta- 

 nowczo, czy i w jakim stopniu kształtowała je ręka ludzka. 



Warto także wspomnieć o kościach, z których zaczęto robić jakieś narzędzia, ale 

 nie doprowadzono zamiaru do końca; jedną z kości zaczęto więc obrabiać na długie 

 a ostre narzędzie, ale wątpię, czy ciosano ją narzędziem żelaznem, raczej rozbijano 

 uderzeniami kamienia; trzy inne kawałki noszą ślady odpiłowywania, a właściwie na- 

 cinania nożem żelaznym; jeden wiór zgruba ciosany zaczęto na końcu polerować, ale 

 przełamał się w trakcie roboty. 



W niewielkim zbiorze narzędzi z kości, pochodzącym w pilkalni w Warańcach, 

 a znajdującym się w posiadaniu p. Niecieckiego, powtarzają się te same typy. Nieco 

 narzędzi z tego zbioru podaje tabl. IV, rys. 9 — 18 (skala dołączona do tablicy czwar- 

 tej nie stosuje się do tych narzędzi). Pomiędzy niemi zasługują na uwagę narzędzia 

 bardzo małych rozmiarów podane na tabl. IV, rys. 16 — 18, a zrobione z zębów, świ- 

 stawka z kości, rys. 15, oraz ładnie wyrobione ostre narzędzie, może igła, może szy- 

 dło, ozdobione rzędami linii równoległych, tabl. IV, rys. 9. 

 5) Wyroby z żelaza. 



Narzędzia i sprzęty z metalu są bardzo nieliczne. Z pośród przedmiotów bran- 

 żowych znaleziono jedynie kawałek drutu. Co do przedmiotów żelaznych, należy 

 wziąć pod uwagę owo gniazdo rdzy, o którem wspominaliśmy, i które powstało nie- 

 wątpliwie skutkiem całkowitego zerdzewienia większej liczby sprzętów żelaznych, le- 

 żących obok siebie. Ale i z pośród znalezionych przedmiotów żelaznych nie wszyst- 

 kie należą do okresu badanego: należy przedewszystkiem odrzucić kawałek sprząż- 

 ki od pasa, będącej pono pochodzenia późniejszego, oraz dwa kawałki nieokreślone 

 żelaza, może cząstki gwoździa, może szydła, które być może pochodzą z epoki grodzi- 

 skowej, a może dostały się na pilkalnię w czasach późniejszych. Pozostaje zatem 

 tylko dziesięć przedmiotów wiarogodnych. O jednym z nich mówiliśmy już po- 

 przednio z okazyi gniazda rdzy. Wśród przedmiotów znalezionych, a wiarogodnych 

 co do czasu swego, szydła tworzą grupę najliczniejszą. Jedno z nich, tabl. III, rys. 5, 

 długości 9 cm. (koniec jest odłamany), znaleziono osadzone w niewielkiej rękojeści 

 z rogu, kształtów szpulki, w której był otwór do zawieszania narzędzia na sznurku; 

 dwa inne miały 8 i 8.5 cm. długości; w końcu jedno bardzo dobrze dochowane, bez 

 rdzy (tab. III, rys. 4), 11.5 cm. Kawałek, bodaj odłamany, dużej wędki, z otworem 

 u góry, 7 cm. długości; narzędzie płaskie, długie 6.4 cm., zwiększającej się ku dołowi 

 szerokości (10 mm. szerokie na dolnym końcu), grubości około 5 mm. (tabl. III, rys. 

 3); nóż sierpowaty (tabl. III, rys. 1), mający ostrze ze strony wgiętej, długie 17 cm.. 



Pam. Fizyogr. — T. XXII. — Archeologia. 5 



