30 



oraz drugi nóż tak samo wygięty, z odłamanym końcem (tabl. III, rys. 2). W końcu 

 połowa ostrogi, (tabl. III, rys. 10). Nadto znaleziono sierp (tabl. IV, rys. 1 ; skala umie- 

 szczona obok, dotyczy tylko tego sierpa), odległość jego obu końców w prostej linii 

 wynosiła 35 cm., szerokość zaś wahała się w granicach 2.8 do 3.5 cm.; zakończenie 

 części, osadzonej w drzewcu, było zagięte pod kątem prostym do rękojeści. Sierp 

 ten wydobyto z głębokości nieznacznej, i pytanie jeszcze, czy mamy prawo zaliczyć 

 go do przedmiotów epoki grodziskowej. 



Grodzisko w Warańcach winniśmy zaliczyć do okresu, kiedy wyrób narzędzi 

 z kości podupadł był mocno za sprawą rozpowszechniania się żelaza i posługiwanie 

 się niemi dobiegało swego kresu. O tern powiadamia nas niedbałe ich obrobienie, 

 polegające niekiedy na niezmiernie ordynarnem ociosaniu kości i staranniejszem ogła- 

 dzeniu jedynie ostrego końca. Tego rodzaju niedbałych wyrobów nie zdarzało mi się 

 wydobyć z innych grodzisk górno-litewskich, należących, pod względem swojej kultury 

 materyalnej, do szczebla nieco wcześniejszego, kiedy to kość jako materyał, z którego 

 wyrabiano narzędzia, odgrywała w życiu ówczesnem rolę o wiele wpływowszą. Wi- 

 doczna, iż obfitsze ukazanie się narzędzi żelaznych pozwalało lekceważyć dawne spo- 

 soby zaopatrywania się w narzędzia potrzebne i, jak bywa z każdą podupadającą pro- 

 dukcyą, wywoływało niechlujność roboty. O tern schodzeniu wyrobów z kości na 

 stanowisko coraz podrzędniejsze świadczy także i wielka nierównomierność liczebna 

 różnych odmian i kształtów: pozostały prawie wyłącznie narzędzia kłójące, inne zo- 

 stały zastąpione prawdopodobnie przez sprzęty odpowiedniejsze, robione z żelaza. 

 A jednak i w tym okresie ukazuje się w narzędziu kościanem jedno udoskonalenie - 

 otwór do przewieszania, nie spotykany w narzędziach pokrewnego kształtu, wydoby- 

 tych z grodziska w Petraszunach lub Łaukopieniach. W Warańcach tylko wyjątkowo 

 zdarzają się narzędzia z kości starannie obrobione, ale za to należą niemal do rzędu 

 wykwintniejszych, jakie oglądałem: takiem jest narzędzie, odtworzone na tabl. II, rys. I, 

 lub narzędzie, znalezione przez p. L. Niecieckiego, a ozdobione rzędami linii rzeźbio- 

 nych, tabl. IV, rys. 9. Są to jak gdyby przeżytki epoki wcześniejszej, kiedy wytwórca 

 wkładał całą duszę swoją w swój wyrób. Zresztą w pilkalni Warańckiej nie tyle są 

 liczne same narzędzia żelazne, ile ich ślady pośrednie: sposoby nacinania kości lub 

 jej obciosywania, ślady ostre od uderzenia siekierą żelazną. Mieszkańcy pilkalni byli 

 rolnikami: dwa znalezione żarna, trzecie, wmurowane w zrąb budynku jednego z jej 

 właścicieli, p. K. Rutkowskiego, kamienie obrobione i wygładzone kształtu bochenko- 

 watego, może inne kamienie ciążące ku kształtom sześciennym, składają w tej mierze 

 świadectwo wymowne, choć dowodów bezpośrednich, a mianowicie ziaren zboża, nie 

 odnalazłem. I znowu w tyfn względzie występuje na jaw silna różnica pomiędzy Wa- 

 rańcami a Petraszunami. W Petraszunach, pomimo niezmiernej obfitości narzędzi ko- 

 ścianych i dobrze zachowanych zrębów kamiennych, nie znalazłem zupełnie żaren 

 i tylko parę stosunkowo niewielkich kamieni, które kształtami swemi przypominają ka- 

 mienie warańckie, przybierające z powodu wytarcia formę sześcianu; natomiast wydo- 

 byłem 22 całych i ułamkowych siekierek kamiennych (w Warańcach tylko jedną) i nie- 

 co narzędzi krzemiennych. Fakty te naprowadzają na myśl, iż rolnictwo, o ile istniało 

 w Petraszunach, odgrywało rolę o wiele podrzędniejszą niż w Warańcach. . Ale w ja- 

 kim stosunku pozostawało rolnictwo w Warańcach do innych źródeł utrzymania, a więc 

 do myśliwstwa (lub rybołówstwa)? — nie podobna w tym względzie wyrzec nic stanow- 

 czego. Z okresu wcześniejszego, w Warańcach przetrwało zwłaszcza rozległe uży- 



