60 



strzeżeń Olechnowicza w pow. Opatowskim i 8 spostrzeżeń El ki uda z całej 

 gubernii, na 1620 mm. co nie może być uważane za średnią wzrostu całej gubcrnii. 



Czekanowski, na podstawię materyałów Komisyi Poborowych podaje dla 

 pow. Opoczyńskiego wzrost 1632 mm., Krzywicki na podstawie tychże materyałów 

 za lata 1874 — 1889, - - 1622 mm., zaś za lata 1890 — 1898, — 1613 mm. Punkty 

 topologiczne tegoż autora dla tych lat są wyższe, mianowicie 1639 i 1634. 



Już w Smardzewicach otrzymałem wzrost wyższy (1632), obecnie zaś średni 

 wzrost 1649 mm. podnosi ludność pow. Opoczyńskiego do znacznie wyższej katego- 

 ryi. Na dotychczasowych mapkach antropologicznych Opoczyńskie figurowało, jako 

 jeden z terenów zamieszkałych przez ludność nizkoroslą, przytem otoczone było 

 wzrostem wyższym, obecnie przestaje istnieć ta niczem niewytłomaczona oaza nizko- 

 rosłości. Za prawdziwością otrzymanego wyniku przemawia ilość (255) obserwacyi, 

 poczynionych w różnych punktach powiatu. Średnie Czekano w skie go i Krzy- 

 wickiego uważałbym w tym wypadku za mniej ścisłe, gdyż wzrost poborowych nie 

 jest jeszcze ustalony, wreszcie wyższy wzrost w Opoczyńskiem może być też uwarun- 

 kowany udziałem grup wysokorosłych, siedliskiem których jest obok położony powiat 

 Radomskowski. 



Co się tyczy kobiet, to powtarza się to samo zjawisko : 59 kobiet z Opatowskie- 

 go, posiada, według Krzywickiego, średnio wzrost 1531 mm., T a 1 k o - H ry n c e- 

 wicz dla tych kobiet (-f- 1) wylicza średnią — 1496 i podaje ją jako średnią dla gu- 

 bernii, ja zaś w Smardzewicach znalazłem średni wzrost kobiet równy 1536 mm.. 

 a w Libiszowie — 1526. Można się z tego domyśleć, że T a 1 ko - H r y n c e w i c z po- 

 daje cyfrę za nizką ; 1 objekt więcej nie mógłby obniżyć średniej o 37 mm. 



Siąg mężczyzn waha się od 1598 do 1900 mm. wykazując mniejszą skalę wahań, 

 aniżeli w Smardzewicach ; toż samo wśród kobiet, których najmniejszy siąg wynosi tu 

 1425, a największy 1648. Średnia dla siągu wynosi: 





S i 



ą g 



Przewyżka nad 

 wzrosłem 



m. 



k. 



m. 



k. 



w 



Opoczyńskiem (St. L.) 



1728 



1562 



79 



36 



w 



Smardzewicach (St. L) 



1728 



1564 



96 



28 



w 



Opatowskiem (Ol.i . 



1723 



1595 



103 



64 



Z tabelki wynika jednostajność siągu dla różnych punktów gubernii, zwłaszcza 

 wśród kobiet. Zato przewaga siągu nad wzrostem różni sie znacznie, jak u mężczyzn, 

 tak i u kobiet, w tym kierunku, że w Opatowskiem znacznie więcej przewyższa on 

 wzrost niż w Opoczyńskiem. 



Kończyny. Nie poprzestając na mierzeniu siągu, jako na starej i przeżytej już 

 metodzie mierzenia kończyn górnych, w 30 wypadkach mierzyłem bezpośrednio długość 

 ramienia i przedramienia. Otrzymane w ten sposób cyfry podaję przy charakterystyce 

 Libiszowa na str. 51, tu zaś poprzestaję na zestawieniu długości całej ręki z ręką ludno- 

 ści Płońskiego 1 ), a mianowicie ręka włościanina z opoczyńskiego jest dłuższa niż ręka 

 chłopa płońskiego, bo kiedy pierwszy posiada rękę długą średnio — 798 /;////., to dru- 

 gi tylko 768 mm. 



') Jakkolwiek wogóle porównywani tylko z danemi z gub. Radomskiej, to jednak w danym wy- 

 padku pozwoliłem sobie na odstępstwo, dlatego, tt dotychczas nigdzie poza Płońskiem nic mierzono dłu- 

 gości rąk, oddzielne zaś mierzenie długości ramienia, przedramienia, uda i podudzia, nic było u nas dotych- 

 czas uskuteczniane. 



