73 



stwa i świadczy o wielkiej niejednolitości typu polskiego. Widzimy zeń, że przy wzro- 

 ście wyższym, skala wahań wskaźnika głównego jest większa niż przy nizkim, że wśród 

 ludności wysokorosłej zaznaczają się dwa ogniska kształtów czaszki : długogłowość 

 przy wzroście najwyższym i krótkogłowość przy nieco niższym, choć wysokim. Roz- 

 szczepienie to zaznacza się wprawdzie słabo, ale zdaje się występować nietylko wskutek 

 małej ilości osobników; w tablicy Talko-Hryncewicza, gdzie korelacya jest 

 przeprowadzona dla 710 osobników, w kierunkach, o których była mowa, posuwają się 

 też tylko jednostki. Wypada więc za przyczynę tego uznać udział typów skandyna- 

 wskich i nadśródziemnomorskich. 



Oprócz tego da się zauważyć pas częstszego połączenia korelowanych cech, idą- 

 cy od wysokiego wzrostu i długogłowości ku wzrostowi niższemu i krótkogłowości. 



Nie poprzestając na korelacyi barw oka i włosów obliczyłem jeszcze średni 

 wzrost i średni wskaźnik głowy dla osobników, wykazujących jednostajność w pi- 

 gmentacyi : 



bruneci piwnoocy posiadają wzrost 1624,4 mm. przy wsk. głównym 80 

 blondyni niebieskoocy „ 1634 „ „ „ 84, 



W skład pierwszej grupy weszło 18 osobników, w skład drugiej — 8, tak iż ol- 

 brzymia większość, bo 129 osobników przypada na barwy mięszane, wśród których 

 rozmieszczona jest wysokorosłość. 



Z kolei, nie kusząc się na wyszukanie typów, z powodu zbyt skąpego materyału, 

 starałem się poznać, do którego z wymienionych u nas typów, najbardziej zbliżone są 

 te czyste typy pod względem pigmentacyi. 



Na str. 624 „Charakterystyki fizycznej ludności ziem polskich" Krzywicki pisze: 

 „istnieje typ krótkogłowy jasny, wzrostu około 1610 — 1613 mm., a właściwie nieco 

 więcej". Oprócz tego na str. 640, w tablicy, podaje typ blondynów o wzroście śre- 

 dnim 1026 mm., wskaźniku głównym 80,5. Nieliczny ten typ (15 osobników w calem 

 Królestwie) ześrodkowywa się, jak mówi Krzywicki, w Płońskiem i Opoczyńskiem. 



Trafność spostrzeżenia Krzywickiego potwierdzają moje badania. Poprzednie 

 zdanie wypowiedział on na podstawie analizy mieszkańców Smardzewic, moje dalsze 

 badania w Opoczyńskiem potwierdziły trafność tego sądu. 



Znacznie mniejsze podobieństwo wykazuje ów typ nizkorosły jasny do typu (3 

 Czekanowskiego : jest on ze wzrostu typem p, z pigmentacyi a, z wskaźnika głównego 

 przejściowym pomiędzy typem a i |i Czekanowskiego. Ta niezgodność mogła po- 

 wstać zarówno wskutek zbyt małej ilości osobników, jak i wskutek tego, że Czekano- 

 wski wyróżnia tylko 4 zasadnicze typy, które pewno obejmują liczne grupy wyodrę- 

 bnione przez Krzywickiego. 



Wreszcie zaznaczam, że określony przezemnie typ jasny, bardzo zbliża się do 

 tego z pośród dwóch typów słowiańskich, do którego prof. Ha my zalicza Polaków, 

 Białorusinów i Wielkorusinów. Typowi temu prof. Hamy przypisuje jasne włosy, 

 subbrachycefalię i nizki wzrost. 



Drugi, wyodrębniony powyżej typ ciemny i krótkogłowy, różni się od typu kar- 

 packiego nieco niższym wzrostem, co zresztą nie gra ważnej roli, bo wzrost ulega 

 wielkim wahaniom, w zależności od gleby, dobrobytu, stanowiska socyalnego i t. p. 



Istnienie tego typu przewidział Krzywicki, gdy powiada „.... można wska- 

 zać istnienie nizkiego krótkogłowca bruneta w ilości bardzo niewielkiej, bez bliższego 

 określenia" (str. 623). Otóż typ ten znalazłem w Opoczyńskiem, gdzie występuje 

 w 10° wypadków i odchyla się od typu Czekanowskiego wzrostem i niższym 

 wskaźnikiem głównym. 



Pam, Fizyogr. — T. XXII. — A. 11 



