86 



Nie umiem powiedzieć, czy w aptekach przetapiano taki tłuszcz, czy też utrzy- 

 mywano nieprzetopiony w spirytusie, opowiedzieć tylko mogę pewne zdarzenie, o któ- 

 rem w owych czasach słyszałem, a które zdaje się stwierdzać, że na ranę, zadaną przez 

 żmiję, kładzono nietopione sadło żmii. Słyszałem, mianowicie, że jednego takiego 

 łowcę żmij (nazwy „odrowąż" nigdy nie słyszałem) ukąsiła żmija, gdy ją chwytał. 

 Nie puścił jej jednak, bo sadło z tej samej żmii, która ukąsiła, ma być najlepszem 

 lekarstwem na ranę. Ranę czem prędzej wyssał, ślinę wypluł, potem wymył w wodzie, 

 i zasypał jakimś palącym kamieniem. Następnie żmiję obdarł, sadło z niej wyjął, 

 na ranę położył, gałganem rękę obwinął — i nic mu nie było. Jeżeli dobrze pamię- 

 tam, to po zawinięciu rany odmówił jeszcze trzy Zdrowaś Marya, jedno Anielskie po- 

 zdrowienie i splunął na odlew. 



Nie pytałem się podówczas, co to za palący kamień, którym sobie łowca żmij 

 zasypał ranę, mam jednak przeczucie, że to tak zwany u ludu „Kamień siwy" (si- 

 ny), czyli piekielny i mniemam, że ten sam kamień zwał się niegdyś u naszych natu- 

 ralistów K a m i e n i e m wężowym czyli kobrą 1 ) po niemiecku: Schlangen- 

 stein i Kobrastein, z czego znowu wynika, że lekarstwo to przyszło do nas 

 z Niemiec. Niemcy zaś mieli je od ludów romańskich, gdyż kobra, w łacińskiej 

 pisowni cobra, to na niwie języków romańskich powstałe skrócenie uyrazu łaciń- 

 skiego colubra (wąż), jak poucza język portugalski) w którym cobra w znaczeniu 

 „węża" używa się do dziś* dnia -)• Stąd poszedł i słoweński wyraz Ko branka, ozna- 

 czający rodzaj żmii. 



Oto, co sam wiem ze swych wspomnień o odzieraniu żmij, lecz przypadkowo 

 powziąłem niedawno temu ciekawe wiadomości o tern, jakie niegdyś stanowisko w le- 

 cznictwie zajmowała żmija, i to ze strony kompetentnej, gdyż od doktora medycyny, 

 p. Józefa Peszkego. Mianowicie w jednym z jego łaskawych listów wyczytałem: 

 „Żmija w lecznictwie dawnem, uczonem, później zaś w ludowem, zajmowała stanowisko 

 niepoślednie, a poniekąd i dziś zajmuje jeszcze, jako lek ludowy. Do sławnej dryakwi 

 (theriaka) Andromachowej, napotykanej w aptekach jeszcze na początku wieku XIX, 

 śród kilkudziesięciu leków, z których się składała, znajdowało się i mięso żmii. Ro- 

 s ó ł żmijowy przepisywali lekarze w wieku XVI i XVII. Dotąd w Wielkopolsce wód- 

 ka nalana na żmiję żywą uchodzi za lek niechybny przeciw „frybrze" (zimnicy, febris 

 interinittens). Sam kilkakrotnie widywałem po dworacli .butelki z nalewką takową. 

 Przygotowanie jej nie jest łatwe ani bezpieczne, bo wsadzający żmiję do butelki jest 

 narażony na ukąszenie przez nią, a koniecznie żywa do niej dostać się powinna. Kie- 

 liszek spory takiej wódki ma wystarczyć do wyleczenia zupełnego; w to wierzy przy- 

 najmniej lud tamtejszy". 



Dalsze poszukiwania w naszej dawniejszej literaturze lekarskiej i przyrodniczej, 

 tudzież w materyałach naszych etnograficznych, dostarczyłyby niezawodnie więcej je- 

 szcze wskazówek, jak ważną rolę w dawnem lecznictwie odgrywała żmija (węże) 

 i jak licznych używano sposobów przeciw ukąszeniu wężowemu. 



Ale już to, cośmy przytoczyli, wystarcza, żeby zrozumieć, skąd się wziął u nas 

 niegdyś wyraz Odrowąż. 



Boć skoro w dawnem lecznictwie tak ważną rolę odgrywało mięso żmii, skoro 

 jeszcze w XVI i XVII wieku, nawet i później, lekarze przepisywali rosoły żmijowe, 



') Zob. słownik Lindego. 



W. Meyer — Liibke: Einfuhrung in das Studium der romanischen Sprachwissenschaft, t. 114. 



