87 



skoro sadłem* żmijowem i nalewkami żmijowemi leczył się lud jeszcze do ostatnich 

 czasów, toć rzecz oczywista, że potrzebni byli niegdyś i „odrowążowie", prawie jak 

 odrowołowie lub odrzykonie. Zdaje się nie ulegać żadnej wątpliwości, że wszędzie 

 tam, gdzie dzisiaj mamy wieś z nazwą Odrowąż, osiedlony był niegdyś przez wła- 

 ściciela majątku odro wąż, t. j. człowiek, którego obowiązkiem było dostarczać na 

 leczenie żmijowego (wężowego) mięsa i sadła, a może zarazem preparować wszelkie 

 tego rodzaju lekarstwa i leczyć niemi. 



W miejscu osiedlenia takiego „odrowąża" powstawała z czasem wieś tej nazwy, 

 a właściciel jej (z pewnością nie potomek owego lekarza czy znachora) zwał się od- 

 tąd : „z Odrowąża", skąd potem znowu i nazwa herbu. 



6. Sokale, jadowar, war, wareh, warehał, warchoł, 



warsz i warszyea. 



Osiedlano u nas koło grodów i zamków, pałaców i dworów od niepamiętnych 

 czasów także i kucharzy. I stądto właśnie takie mnóstwo dzisiaj osad, zwanych Ku- 

 chary (w samem Król. Pol. 15 takich miejscowości), a są i takie jeszcze jak Kucha- 

 rz ewo (dzisiaj powiedziałoby się Kucharzowe: posiadłość kucharza), wieś w olsztyń- 

 skiem; jak Kuchty, wieś w maryampolskiem; jak Kuchnia: h w kwidzyńskiem, 

 2) dwie posiadłości w toruńskiem, 3) osada w lubawskiem i t. d. 



Ale kucharz, kuchta to wyrazy w naszym języku stosunkowo późne, z Niemiec 

 do nas przyniesione; zamiast nich mieliśmy niegdyś własne, rodzime, od prawieków 

 słowiańskie, a między nimi wyraz s o k a 1, znany dobrze z języka starocerkiewnego 

 w znaczeniu kucharza, w języku naszym jednak dawno zamarły, a tylko w nazwach 

 miejscowych dotąd zachowany, jak świadczy Sokal, wieś w płońskiem (gub. Płocka ); 

 Sokale, wólka w obrębie Mostków, pow. Nisko w Galicyi zachodniej; Sokal, mia- 

 sto powiatowe w Galicyi wschodniej. Chorwaci dzisiaj jeszcze używają w znaczeniu 

 kucharza" wyrazu Sok acz, a wyraz ten, jak i nasz Sokal, poszły od wyrazu sok, 

 który w języku starosłowiańskim oznacza nietylko to, co u nas dzisiaj, ale także przy- 

 prawę, warzę, pokarm (cibus). 



Zamiast sokal, sokacz, Czesi mówili jedovar (warzący jad, t. j. jadło, bo takie 

 jest pierwotne znaczenie wyrazu jad), jak świadczy ich miejscowość Jcdowary. Był 

 ten wyraz i nam dobrze znany, jak tego dowodzi po dziś dzień wyraz piwowar. 

 Myśmy wyrazu war, w zdrobnieniu w arek, na oznaczenie kucharza używali nawet na 

 różne inne sposony. 



Jak od Stanisław, brat, swat i t. d. zgrubienie brzmiało Stach, brach, swach, 

 a zdrobnienie Stasz (skąd Staszów), brasz, swasz (dzisiaj zdrobnienia takie kończą 

 się na ś: Staś, Jaś, Koniś i t. p.), tak od wyrazu war zgrubienie mogło brzmieć 

 warch, a zdrobnienie warsz lub wark, dzisiejsze w a rek. Od warch poszły 

 formy, jak warehał, warchoł, w tern samem znaczeniu, co war, t. j. kucharz, 

 a stąd znowu miejscowości, jak: Warchoł, wieś w gnieznieńskiem; jak War- 

 choły, wieś w pow. Kamionka Strumiłowa, jak Warch ały, wieś w nibor- 

 skiem; jak Warch a łów folw. w brzezińskiem. Jak od partoła (partacz)^ po- 

 szło partolić (zob. niżej partoła, partacz), tak od warchoł poszło warcholić 

 i znaczyło pierwotnie gotować, warzyć. Nawarcholić coś komuś znaczyło oczy- 

 wiście nawarzyć, nagotować coś komuś w zwyczajnem i przenośnem znaczeniu; 

 w tern ostatniem: nawarzyć, nagotować coś komuś szczególniej w złem znaczeniu, 



