— 538 — 



Zooals reeds gezegd werd, de schrijver komt ook bij de 

 beschouwing der Duitsche toestanden tot hetzelfde resul- 

 taat. 



Hier wordt dan wat langer stilgestaan bij de eerste 

 kwaal, waaraan de boerenstand geleden heeft en nog vaak 

 lijdt, de bodemversnippering. 



Tengevolge van het vrije grondverkeer heeft de versnip- 

 pering van den bodem in sommige streken schrikbarende 

 afmetingen aangenomen. De bedrijven worden daardoor 

 veelal te klein en bovendien nog gesplitst in tal van kleine 

 akkertjes, die tusschen de bezittingen van anderen ver- 

 spreid liggen en voor eene rationeele exploitatie door hunne 

 ligging ongeschikt zijn. Zulke toestanden leiden onver- 

 mijdelijk tot de ellende van het dwergbedrijf (Zwergwirt- 

 schaftenthum). Waar de industrie geen bron van bij- 

 verdienste biedt, leeft de „Zwergwirt" van de hand in den 

 tand. Van besparing kan geen sprake zijn. Bij den min- 

 sten tegenspoed wordt zijn bestaan bedreigd en moet hij 

 zijne toevlucht tot het crediet nemen. Daar hij echter 

 geene voldoende zekerheid kan stellen, vervalt hij in de 

 handen van woekeraars. Hij raakt steeds dieper in de 

 schulden en het wordt hem steeds minder mogelijk den 

 eenigen weg, die redding kan brengen in te slaan, n.1. zijne 

 bedrijfswijze te verbeteren. Hij moet boeren met slechte 

 werktuigen en onvoldoende bemesting en kan zoodoende 

 den bodem niet afdwingen, wat deze zou kunnen geven. 

 In de behoeftigste omstandigheden levend, blijft hij zedelijk 

 en geestelijk op den laagsten trap. 



Als geneesmiddel tegen bodemversnippering (en als ge- 

 volg daarvan vaak hooge grondprijzen) ziet Nossig veel 

 heil in het „Anerbenrecht". Zal echter die hulp afdoende 

 zijn, dan moet de „Anerbe" zeer worden bevoordeeld ten 



komen in een volgend deel dat hij toezegt en waarin hij tot eene, één 

 geheel vormende, verklaring der bestaande agrarische verhoudingen denkt 

 te komen en tevens de middelen tot oplossing der verschillende proble- 

 men aan de hand denkt te geven. 



