te rijmen is met liet uitzetten van het bevolkingscijfer ge- 

 durende den bloeitijd der Hindoe-periode. 



Toch staan deze beide zaken elkander niet bepaald in den 

 weg, als men maar aanneemt dat er steeds maagdelijke bosch- 

 gronden aanwezig waren, en er dus ook altijd overvloed van 

 voedingsmiddelen was. Door dien druk werd de toename der 

 bevolking wel belangrijk getemperd doch niet belet. Zonder 

 dien druk zou Java's bevolkingscijfer reeds 10 of meer eeuwen 

 geleden die merkwaardig snelle stijging vertoond hebben , 

 waarvan wij eerst in onze eeuw getuigen zijn. 



Alleen moet het onze verwondering wekken, dat de grond 

 zich zoovele eeuwen lang meegaande heeft betoond in het 

 leveren van het product, dat hem jaar in jaar uit op zoo 

 ruwe wijze werd afgevorderd, eene meegaandheid die alleen 

 verklaard kan worden door de aanwezigheid van de uitge- 

 strekte vlakke streken, die vooral aan de noordzijde des eilands 

 en ook hier en daar tusschen de vulkanen aangetroffen worden, 

 en waarop zich bij den aanvang van het roofbouwstelsel eene 

 zeer dikke 'laag teelaarde bevonden moet hebben. Die teel- 

 aarde had zich daar onder de vereenigde werking van hooge 

 temperatuur en hoogen graad van vochtigheid ongestoord ge- 

 vormd, zonder noemenswaard blootgesteld te zijn aan het ge- 

 vaar van afspoeling door zware slagregens, die in meer berg- 

 achtige streken een zoo ernstig beletsel kunnen zijn voor de 

 vorming van eene beduidende humuslaag. 



Ook na de ontblooting van den over het algemeen vlakken 

 bodem kon de hoema-bewerking er jaren lang op uitgeoefend 

 worden, voordat de losse bovenlaag verdwenen was en de on- 

 geschiktheid voor verderen roofbouw het gebruik van den 

 ploeg met of zonder irrigatie noodzakelijk maakte. 



Zoo werd de Javaan landbouwer; de grond beloofde hem 

 veel voor weinig arbeid en kon die belofte langen tijd trouw 

 vervullen, zoolang de cultuur zicli tot de vlakkere streken 

 bleef bepalen. Aan beploeging van den grond bestond toen 

 alleen behoefte en ook alleen mogelijkheid in de groote centra 

 der bevolking, nabij de volkrijke Hindoe-neerzettingen, waar 



