— 8 — 



Malay States en Straits Settlements gelegen, voor de 

 cultuur van Hevea Brasiliensis deden naar overeenkom- 

 stig gelegen gronden op Sumatra voor dezelfde cultuur 

 uitzien. Men meende ze te vinden in de nabijheid van 

 Langsa in het Gouvernement Atjeh en onderhoorigheden 

 en de uitkomst heeft nu al bewezen, dat er niet is mis- 

 getast. De groei der Heveaplanten op de terreinen der 

 Gouvernements caoutchouc-onderneming op Langsa is 

 buitengewoon. Door eene particuliere maatschappij is on- 

 middellijk naast onze onderneming met een dergelijke 

 begonnen, terwijl ik zeer kort voor mijn aftreden het 

 bericht ontving, dat nog eene andere combinatie van 

 financiers op zeer groote schaal ons voorbeeld met het 

 planten van Hevea op Atjehsch gebied gaat volgen. 



Er mag hier in herinnering worden gebracht, dat het 

 Departement van Landbouw als uitdrukkelijke voorwaar- 

 de voor het drijven der onderneming te Langsa heeft 

 gesteld, dat het zou geschieden volledig op den voet 

 van eene particuliere onderneming. Hoewel met moeite, 

 is er toch ten slotte instemming met die voorwaarde 

 verkregen. De hier in gouvernementeele kringen vrij al- 

 gemeen verspreide meening, dat de Staat bij het exploi- 

 teeren van landelijke ondernemingen veel minder voordeel 

 kan behalen dan particuliere maatschappijen is onjuist, 

 mits de Staat slechts exploiteere op dezelfde manier als 

 een particuher, dat wil zeggen niet met ambtelijk per- 

 soneel. Steller dezer vleit er zich mede, dat de op zijne 

 instigatie in den tegenwoordigen vorm, trots heftigen 

 tegenstand, tot stand gekomen Gouvernements caout- 

 chouc-onderneming, door dien vorm, een nuttig voorbeeld 

 voor andere gevallen in de toekom^st zal zijn/' 



Aan het 2e hoofdstuk — „Inlandsche landbouw en land- 

 bouwonderwijs"— zij het volgende ontleend (blz. 43): 



„De eerste vraag, waaraan onmiddellijk na de oprich- 

 ting van het Landbouwdepartement de aandacht gewijd 



