—  394  — 
tempi,  ci  fu,  e  «  capitano  generale  di  Milano  nel  1310,  pretore  di  Piacenza  nel  1346,  gover- 
natore di  Pavia  nel  1351,  eletto  2  settembre  1352  capitano  generale  in  Piemonte  contro 
Savoia  e  Monferrato,  1354  podestà  di  Bergamo,  e  8  dicembre  1359  luogotenente  in  Milano 
pel  duca  Gian  Galeazzo  Visconti,  che  onoravalo  altresì  col  titolo  di  suo  cugino  germano  « 
(Damiano  Muoni,  Famiglia  Mandelli,  Mil.  1877,  tav.  VI).  Altro  non  so  dire.  Ma  il  mila- 
nese Archivio  di  Stato  che  ci  ha  dato  testé  notizie  di  pellegrini  lombardi  del  secolo  XV 
e  tra  gli  altri  un  salvacondotto  ducale  per  recarsi  a  S.  Giovanni  di  Gallizia  a  favore  del 
nobile  Kaftaello  di  Mandello  (Em.  Motta,  in  Arch.  stor.  lomb.  1886,  p.  866  seg.),  chi  sa  che 
non  conservi  notizia  o  salvacondotto  della  petrarchesca  comitiva  del  secolo  XIV? 
"  Ora  vedano  gli  studiosi  se  mi  sia  sfuggito  qualche  passo  piix  opportuno  alla  storia 
di  questa  operetta.  Io  do  qui  il  testo  che  ho  ricavato  dai  tre  manoscritti,  utile  provviso- 
riamente, mentre  delle  opere  latine  del  Petrarca  si  hanno  mostruose  edizioni  a  stampa, 
e  l'edizione  nuova  che  tenga  conto  di  tutti  i  codici  non  è  ancor  iiata. 
Pi-aro  admodum  spei  nostrae  rerum  exitus  respondent;  saepe  praemeditata  destituunt,  inspe- 
rata contingunt;  ncque  id  mirum  cuiquam  esse  debet,  mirum  potius  si  quid  aliter  accidat. 
Siquidem  ratio  principia  rerum  regit,  eventum  fortuna  moderatur,  nihil  autem  magis  ad- 
versum  rationi  quam  fortuna.  Itaque  saepe  telam  quam  ingeniose  illa  quidem  ordita  erat, 
5  haec  impetuose  ante  tempus  abrumpit.  Quod  probatione  utinam  egeret,  neque  iis  querelis 
adeo  vita  hominum  piena  esset,  ut  iam  fere  nil  aliud  ingemiscat.  Sed  ut  ad  rem  nostrani 
veniam,  decreveras  quidem  me  volentem,  fateor,  optantemque  viae  comitem  habere.  Nam 
quae  usquam  optabilior,  aut  sanctior  via  est  ?  quae  iustior  peregrinatio  ?  quam  ad  sepul- 
crum,  ubi  ille  iacuit,  cuius  temporalis  mors,  immortalitatem  nobis  et  aeternam  vitam  pe- 
lo perit;  sepulcrum,  ubi  si  dici  fas  est,  et  vieta  mors  simul  et  victrix  vita  sepulta  est.  0  bea- 
tum  iter  et  invidiosum  Christiane  animo  spectaculum.  Hinc  ego  nunc  nescio  quibus  pec- 
catorum  vectibus  arceor,  uncisque  detineor.  Infans  quidem,  ut  Flaccus  ait,  pudor  loqui 
])rohibet,  sed  imperiosa  veritas  fari  iubet,  et  ut  paream  cogit.  Cum  multae  igitur  me  te- 
neant  causae,  nulla  potentior  quam  pelagi  metus,  non  qu.od  aut  vitae  cupidior,  aut  timidior 
15  mortis  sim,  quam  ceteri  mortales,  aut  terrestrem  mortem  maritimae  praeferendam  rear:non 
enim  in  loco,  sed  in  animo  est,  quod  felices  facit  et  miseros,  et  cum  ubique  moriendum 
sciam,  ubi  mori  sit  melius  ignoro.  Frustra  bellum  et  maria  vitamus,  frustra  labores  fugi- 
mus,  perituroque  parcimus  corpusculo  :  in  medias  voluptuosorum  latebras,  inque  ipsos  reguni 
thalamos,  invisa  mors  penetrat,  et  saepe  quam  forte  labor  et  exercitium  distulissent 
20  iners  luxus  anticipat.  Semel  utique  moriendum  est,  et  hanc  mortem  ut  accersere  vetitum, 
sic  evitare  velie  dementia  est,  procrastinare  mollities,  at  aequanimiter  expectare,  tanquant 
ubique  proximam  et  horis  omnibus  aifuturam,  ea  virtus  eximia  est  vcrumque  viri  opus. 
Secundam  mortem  omni  nisu  fugere  consilium  est,  sed  ita  res  se  habet  :  ad  impossibilia 
studium  omne  conversum  est  :  non  mori,  non  aegrotare,  non  laborare,  non  dolere,  non  ser- 
2-")  viro,  non  egere  volunt  omnes,  non  peccare  vult  nullus,  cum  ea  vera  et  maxima  mortis  et 
aegritudinis  et  laboris  et  doloris  et  servitutis  et  penuriae  causa  sit.  Mihi  vero  nunc  forte 
dicat  aliquis  :  si  mortem  ergo  non  metuis,  quid  metuis  ?  Longam  mortem,  et  peiorem  morte 
nauseam,  non  de  nihilo  quidem,  sed  expertus  metuo.  Quotiens  putas  illud  monstrum  reten- 
tavi si  forte  naturam  consuetudo  vel  vinceret,  vel  leniret.  Si  quid  profecerim  quaeris,  non 
30  metum  minui,  sed  geminavi  potius  cum  navigatione.  Supplicium  hoc  forsan  animo  vago  et 
rerum  novarum  visione  inexplebili  oculo  frenum  posuit  natura.  Congressum  itaque  nunc 
noti  hcstis  exhorreo,  quem  non  sic  iunior  horruissem,  horrui  autem  scraper,  sed  in  dies 
magis,  cuius  prospectu  tamen  adeo  delector,  ut  quem  vel  tangere  abominor  quam  cupide 
videam  stupor  ingens  sit.  Iste  me  nunc  metus  hic  dctinet.  Exoptatum  mihi  comitatuni 
35  tuum  invidet  fortuna.  An  unquam  vero  posthac  metum  hunc  victura  sit  caritas  subdifBcilis 
