—  398  — 
est  valde,  esse  a,titem  liuiuscemodi  sacris  apta  loca,  quod  ibi  sint  Avemus  atque  Acheron 
tartarea  nomina,  ibi  Ditis  ostia  limen  irremeabile,  et  illic  facilis  descensus  Averni,  de  quo 
loquitur  poeta,  quem  patentem  diebus  dixit  ac  noctibus,  sed  laboriosi  atque  operosi  reditus,  de 
qua  re  quia  quod  scriptum  est  legisti,  si  quid  ipse  praeterea  viderim  atque  audierim  sequar, 
190  extra  propositi  metas  eam.  Hic  Sibyllae  cumanae  domus  maxima,  super  horrentem  Averni 
ripam  cernitur,  iam  senio  semiruta,  habitatore  quidem  nullo,  sed  variarum  volucrum  nidis  fre- 
queiis.  In  eodem  flexu,  fontes  calidi  tepentesque  insignius  quam  in  alia  parie  nostri  orbis  erum- 
punt,  quidam  vero  sulfureumac  ferventem  cinerem  eructantcs;  est  ubi  terra  sine  igne  visibili, 
sine  aquis,  ex  seipsa  salubrem  vaporem,  et  medentem  corporibus  fumum  profert;  denique  iisdem 
195  in  locis  et  humanae  vitae  remedium  convenisse  dixeris  et  mortis  horrorem.  Et  sub  Miseno  qui- 
dem semper  in  ancoris  romanarum  una  classium  stabat,  ad  occurrendum  repentinis  incursibus, 
alia  equidem  Eavennae  erat,  idquc  alto  Consilio  Augustus  Caesar  instituit,  ut  mare  superum 
atque  inferum,  quibus  insulae  instar  Italiae  magna  pars  cingitur,  hoc  gemino  praesidio  tuta 
essent.  Ultra  Misenum  Baiae  sunt,  ab  illic  sepulto  Baio  quodam  socio  Ulixis  appellatae,  situ 
200  longe  amoenissimo,  ut  non  immerito  hibernae  romanorum  deliciae  videantur  fuisse,  quod  et 
marmoreae  testudines  calidis  fontibus  superiectae,  et  murorum  reliquiae  indicant,  amplissimae 
urbi  etiam  satis  mnltae,  etscriptorum  etiam  astipulatur  fides.  Hic  neronianae  piscinae^  ingentia 
monstrantur  exnrdia,  nam  furoris  alterius  quo  fossam,  ab  Averno  usque  Ostiam,  tanto  terra- 
rum  spatio,  per  tot  montes,  non  impensa  rei  publicae,  sed  iactura,  non  labore  populorum,  sed 
205  exitio  fodiend(am)  destinarat,  ut  humano  vieta  studio  natura  tuto  et  libere  tantum  iter,  non 
aperto  quidem  mari,  sed  marinis  aquis,  ac  navibus  ageretur,  'nulla  quae  noverim  nisi  in 
literis  vestigia  remanserunt.  Hic  angulus  et  Lucrinum  liabet  et  undam  illam  Juliam  atque 
aequor  indignans,  quorum  et  poeta  recordatus  est  dum  Georgica  scriberet,  opus  autem  a 
Julio  exstructum,  ab  Augusto  Caesare  immutatum,  et  aut  memoria  frustratur,  aut  mare 
210  moriuum'appellant,  sic  maris  ferociam  atque  impetum  compressore  hominum  manus.  Centra 
Misenum  et  Baias  Puteolae,  tribus  aut  quatuor  passuum  millibus  procul  apparent.  Hoc  maris 
intervallum  Gaius  romanorum  quartus  imperator,  pessimorum  vero  post  Neronem  primus, 
per  inanem  sumptuosamque  iactantiam  terrestri  ponte  connexuit,  quem  ipse  idem  equestri 
primum  habitu,  mox  triumphantis  in  morem,  magno  procerum  comitatu,  fastuque  plus  quam 
215  caesareo  permeavit.  Non  longe  a  Puteolis,  Falernus  Collis  attollitur,  famoso  palmite  nobilis. 
Inter  Falernum  et  mare,  mons  est  saxeus,  hominum  manibus  perfossus,  quod  vulgus  insul- 
sum  a  Virgilio  magicis  cantaminibus  factum  putat.  Ita  clarorum  fama  hominum,  non  veris 
contenta  laudibus,  saepe  etiam  fabulis  viam  facit.  De  quo  cum  me  olim  Robertus  regno 
clarus,  sed  praeclarus  ingenio  ac  literis,  quid  sentirem  multis  astantibus  percontatus  esset, 
220  humanitate  fretus  regia,  qua  non  reges  modo,  sed  homines  vicit,  iocans,  nusquam  me  legisse 
marmorarium  fuisse  Virgilium  respondi,  quod  ille  serenissimae  nutu  frontis  approbans,  non 
illic  magiae,  sed  ferri  vestigia  esse  confessus  est.  Sunt  autem  fauces  excavati  montis  angu- 
stae,  sed  longissimae  atque  atrae,  tenebrosa  intus,  et  horrifica  semper  nox,  publicum  iter 
in  medio,  mirum  et  religioni  proximum,  belli  quoque  temporibus  inviolatum,  si  vera  populi 
225  vox  est,  et  nuUis  unquam  latrociniis  attentatum  patet.  Cryptam  neapolitanam  dicunt,  cuius 
et  in  epistolis  ad  Lucilium  Seneca  mentionem  facit.  Sub  finem  fusci  tramitis,  ubi  primo 
videri  coelum  incipit,  in  aggere  edito,  ipsius  Virgilii  busta  visuntur,  pervetusti  operis,  unde 
haec  forsitan  ab  ilio  perforati  mentis  fluxit  opinio.  Juxta  breve  sed  devotissimum  sacellum 
supra  ipsum  cryptae  cxitum.  Et  mox  ad  radicem  montis  in  litore,  Virginis  Matris  templum, 
230  quo  magnus  populi,  magnus  quotidie  pernavigantium  fit  concursus.  Proxima  in  valle  sedet 
ipsa  Neapolis,  inter  urbes  litoreas,  una  quidem  ex  paucis,  porius  hic  etiam  manufactus,  supra 
portum  regia,  ubi  si  in  terram  exeas,  capellam  regis  intrare  ne  omiseris,  in  qua  conter- 
raneus  olim  meus,  pictorum  nostri  aevi  princeps,  magna  reliquit  manus  et  ingenii  moni- 
menta.  Non  audeo  te  hortari  ut  extantem  in  colle  urbi  proximo  Cartusiae  domum  adeas. 
235  Scio  ut  navigatio  fatigationem  et  fastidium  parit.  At  Clarae  virginis  pracclarum  domicilium 
