— 180 — 



niedużo. Mijamy, od dość dawnego już czasu, bujne zboża na pagórkowatych ni- 

 wach. Pszenica często się zieleni, a zawsze ciemną, barwą. Różnica rażąca od nędz' 

 nych, maleńkich kiosków żyta, zdała jeden od drugiego sterczących, na które nie- 

 dawno patrzyłem nad Jasiołdą i średnią Szczarą. W Horodzieju jesteśmy w żyz- 

 nym nowogródzkim powiecie, w którym się Mickiewicz urodził. To też na każde 

 drzewo przy drodze, na każdą chatę, rzeczułkę, staw, łąkę, dwór. na rośliny prze- 

 suwające się na burtach drogi, patrzy się .z niewymownem zajęciem i z myślą cią- 

 gle do Pana Tadeusza zwróconą. Bo z tych to właśnie drobnych kamyczków poeta? 

 tęskniący w Paryżu za wsią i ziemią rodzinną, ułożył te nieśmiertelne mozajki, ja- 

 kich przed nim ludzkie oczy nie oglądały. I dlatego to właśnie, że jest takim wiel- 

 kim malarzem, dlatego, że wszystko w jego obrazach przyrody jest oparte na praw- 

 dzie, dlatego, że po długich latach nieobecności na Litwie zachował tak żywą pa- 

 mięć najdrobniejszych szczegółów miejscowych; otóż dlatego wierzyć się nie chce, 

 żeby te szczegóły mogły nie być jaknajściślej rzeczywistemi. 



Pisząc to mam na myśli buki, dwa razy, o ile pamiętam, w Panu Tadeuszu 

 wspomniane. 



W księdze trzeciej poeta opowiada o lasach litewskich ., poważnych i pełnych 

 krasy'', maluje czeremchy oplatane chmieleoi, jarzębiny ze świeżym rumieńcem, 

 leszczynę, głóg, kalinę, ożynę, malinę. Nad tą leśną gromadą trzymającą się za 

 ręce, stoi para małżonków: brzoza i grab. „A dalej jakby starce, na dzieci i wnuki 

 patrzą, siedząc w milczeniu, tu sędziwe buki, tam matrony topole*'. 



W księdze czwartej, gdy Wojski, trąbiąc pojezdnego nad niedźwiedziem, zro- 

 bił na chwilę przerwę „wszystkim się zdawało, że Wojski, wciąż gra jeszcze: a to 

 echo grało. Wysłuchawszy rogowej arcydzieła sztuki, powtarzały je dęby dębom, 

 bukom buki". 



W obudwu tych przytoczeniach jest mowa o bukach w liczbie mnogiej, bo też 

 zwykle gromadnie rosną. 



Przypatrzmy się teraz linii granicznej buków, jak ją na karcie Europy De 

 Candolle nakreślił w Grieografii botanicznej rozumowanej. 



Zaczyna się ta linija na zachodnich wybrzeżach Szkocyi i kierując się ku 

 wschodowi przecina krainę Pingala na dwie, prawie równe połowy. W północnej części 

 niemabuków, w południowej są, równie jak w Anglii, Francyi i, Hiszpanii. Linija gra- 

 niczna, przybywszy nad morze Niemieckie, skacze przez nie w kierunku północno- 

 wschodnim i trafia w Norwegii na okolice Bergen, gdzie łamie się pod kątem pro- 

 stym i podążając dalej ku południowemu wschodowi, odcina dla buków kawałek 

 południowo-zachodui Norwegii, takiż kawałek SzAvecyi, a przeskoczywszy Bałtyk, 

 przybywa w okolice Gdańska. Tu przegina sią jeszcze więcej kii południowi i pra- 

 wym brzegiem Wisły podąża ku Drwęcy i Królestwu, a odciąwszy dla buków za- 

 chodnią część płockiego, przerzuca się na lewy brzeg Wisły poniżej ujścia Bzury. 

 Stąd ku RadomioAvi biegnie i w radomskiem przegiąwszy się więcej ku wschodowi, 

 przebywa Wisłę. Następnie przez Brody do Krymu się kieruje. Z Krymu do Ka- 

 spijskiego morza dostaje się północną stroną kaukaskiego łańcucha. 



Widzimy, że Litwa od końca do końca poza liniją graniczną pozostała i że 

 co się tyczy buków De Candolle świadczy przeciw Mickiewiczowi. Jednego 

 świadka przecież do potępienia zamało. Rozpatrzmy inne świadectwa. 



