wodzą, że albo i cli używano w stanie naturalnym, albo też je nieco rozszerzano, 

 lub przegradzano, lub też urządzano sztucznie, to jest kopano na wzór naturalnych. 

 Powtóre, zachodzić to mogło oczywiście u tych tylko szczepów, które znały po- 

 przednio groty przyrodzone, bo kopanie sztucznych niezawodnie było naśladowa- 

 niem naturalnych. A dalej, przypuszczać wolno, iż plemiona nawpół osiadłe, które 

 się nauczyły zamieszkiwać, a potem naśladować jaskinie przyrodzone, przybywając 

 do okolic pozbawionych pieczar i twardych gór, w któreby się wkopywać mogły, 

 zaczynały grzebać nie w kierunku poziomym, jak pierwej, ale w prostopadłym, to 

 jest zaczynały kopać doły. lejkowate, okrągłe lub czworoboczne i tym sposobem 

 przyszły do gnieżdżeuia się w tak zwanych ziemiankach. Jednocześnie, zapewne 

 u różnych plemion i w różnych okolicach, potrzeba przenoszenia się z miejsca na 

 miejsce, szczególnie w okolicach bezleśnych, stepowych i podczas trwania okresu 

 pasterskiego, doprowadziła do wynalazku wozów i domków na wozach; tak jak 

 z drugiej strony, plemiona, koczujące w okolicach pełnych jezior i trzęsawisk, 

 a przytem spotykające się z innemi. które tam góry i lasy sąsiednie były opano- 

 wały, przyszły do pomysłu budowania się na palach, przenosząc później sposób ten 

 i w takie okolice, gdzie konieczności i potrzeby palów już nie było. 



Wskazać chronologiją tych wszystkich stopni dzisiaj niepodobna: zdaje się 

 adaczom z niektórych wskazówek, że mieszkania jaskiniowe dawniejszemi są od 

 awodnych i wozowych. Że wszystkie te rodzaje przytułków istniały w Europie, 

 tern niema wątpienia: to tylko zgoła niewiadomo, kto i kiedy pierwotne te schro- 

 ienia zamieszkiwał. Przyjrzymy się im pobieżnie, bo i u nas przechowały się ślą- 

 y przebrzmiałych tych epok. 



Ziemią klasyczną jaskiń jest Prancyja, nie dla tego, żeby ich tam było naj- 

 więcej, lecz z powodu, iż dotychczas największą stosunkowo ilość pieczar tam od- 

 ryto i naukowo zbadano. Bertrand twierdzi, że po rok 1874 odkryto i opisano 

 7 czterdziestu departamentach Prancyi przeszło czterysta jaskiń, które były za- 

 ieszkiwane i to aż do czasów historycznych; dziś jeszcze w prowincyjach środko- 

 ych i południowych używają ich do przechowywania bydła i płodów rolnych. Że 

 aś służyły one za schronienie ludziom przeddziejowym, o tern świadczą znajdo- 

 ane tam resztki kości zwierząt dziś zaginionych, narzędzia kamienne i leżące 

 bok nich kości ludzkie, oraz ślady ognisk czyli ttiska, jak lud nasz je nazywa 

 Nad. 20 — 21). Takich jaskiń odkryto niemało i poza granicami Prancyi i w Belgii, 

 zkocyi i t. d. W ostatnim lat dziesiątku zwrócono i u nas baczniejszą uwagę na 

 ieczary, owocem poszukiwań było odkrycie do stu jaskiń niewątpliwie przed wie- 

 "ami zamieszkałych; ma się rozumieć, znaleziono te zabytki pierwotnych siedlisk 

 lko w okolicach górzystych i skalistych, posiadających groty naturalne (Zb. 

 iad. IV od str. 35, V. od 18, VI od 28, VII od 66, Kohn I, 12—56.). Jak w za- 

 ranicznych, tak i w naszych jaskiniach znaleziono narzędzia, przeważnie kamien- 

 e, tliska i nawet próbki rzeźby i rysunku (Zb. wiad. tablice w tomach V— VII). 



ogóle zabytki przemysłu ludzkiego w jaskiniach przyrodzonych pochodzą z okre- 

 su kamiennego, tak u nas, jak i gdzieindziej. 



Wyższy stopień rozwoju w szukaniu i urządzaniu schronienia przedstawiają 

 nam usiłowania ludzkie, dążące do rozszerzenia grot naturalnych, oraz do kopania 

 jaskiń sztucznych w miękkich skałach. Nie spotkałem wskazówki o podobnych 



Pam. Fizyj. 4 9 



