- 388 - 



nocnych. Much dodaje, że za niedawnych czasów w Niemczech rzeczywiście 

 istnieć miały jeszcze takie komory tkackie i że do nich przyczepiano przesądne 

 wyobrażenie, iż wyroby tkackie, żeby były dobre, potrzebują, równej zawsze tem- 

 peratury, a taką tylko w ziemiankach znaleźć można (Much 330). 



Co do pokrycia ziemianki, języki nasze przechowały ważną wskazówkę. 

 Wszyscy słowianie posiadają w różnych postaciach, na oznaczenie dachu, wyraz 

 sł/ zecha, a ten pochodzi od — strzec (rozpostrzeć, rozpościerać, od pnia str znanego 

 we wszystkich językach aryjskich); strzecha przeto znaczy właściwie coś rozpo- 

 startego, rozrzuconego, nasłanego, właśnie nawóz, słoma, mech lub coś podobne- 

 go nad ziemianką. Tak samo i po łacinie: stramentum znaczy słomę dachową, od 

 tegoż pnia str (sterno; str amen słoma; podobnież culmus znaczy źdźbło zbożowe, 

 a culmen dach; culm- równa się etymologicznie naszej osnowie słom-, niemieckiej 

 halm-źdżblo). Więc pierwotnie nie było mowy o kryciu chaty, ale o rozesłaniu sło- 

 my nad nią, co i dzisiaj jeszcze w tak zwanej kalenicy lub kalonce widzimy. Po- 

 jęcie krycia wyraziło się w pniu steg-, bardziej abstrakcyjnego znaczenia; dał on 

 wyrazy następne: w sanskrycie: sthagami pokrywam, w greczyźnie: steg 6 pokry- 

 wam, stegos dach, w łacinie: tego pokrywam, tectum dach, tegula dachówka, 

 w giermańskich mowach: Dach dach, Decke pokrywa, w litewskim stógas dach, 

 w naszym stóg. stożek i t. d. Niektóre wyrazy, pochodzące od rozgałęzień pnia 

 powyższego, zapożyczyliśmy od różnych ludów i w różnych czasach: toga od rzy- 

 mian, od nich też cegła, z tegula, przez niemieckie Ziegel, od niemców dach i deka. 



Ksenofon (Anab. IV, 5, 25) opowiada,, że w Armenii, zamieszkałej, jak wia- 

 domo przez plemię szczepu aryjskiego, widział „domy podziemne"; przetrwały 

 one w zwyczaju mieszkańców sąsiedniego Iranu podziśdzień, szczególnie w okoli- 

 cach bardzo gorących w lecie, a bardzo zimnych w zimie (wiadomości podróżni- 

 ków u Geig. 217). Dla nas najbardziej zajmującą okolicznością jest to, że dzi- 

 siejsi jeszcze persowie domy nazywają kadami; jest to niewątpliwie ten sam wyraz, 

 co nasz: chata. Nowoperskiemu odpowiada, wyraz staroperski kata; pochodzi od 

 kan kopać (posanskrycku khan znaczy toż samo; pogreeku chónnymi usypuję 

 szczególnie kopiec, mogiłę) i znaczy w Aweście— 1, rodzaj mogiły kopanej, 2, dom 

 (Justi, Handb. der Zendspraehe, 77); ponowopersku: kad albo kadah dom; po- 

 dobnież w innych narzeczach perskich. Otóż świadectwo języka o pierwotnych 

 schronieniach w ziemiankach: wyraz, oznaczający pierwotnie kogankę, ziemiankę, 

 nabiera znaczenia domu, tak jak wyżej wskazany wyraz ziemianka przechodzi u nas 

 z czasem w znaczenie lichego domku. 



Że pierwotnie łączono pojęcie kopania z pojęciem domu, z przyczyny, iż mie- 

 szkano w ziemiankach kopanych, mamy dowód jasny i w językach uralsko-altaj- 

 skich. Wyraz turko-tatarski oj albo ev znaczy dzisiaj dom, lecz dosłownie wyra- 

 ża dół, jamę; powęgiersku odu znaczy dół, jama i od tegoż pnia pochodzi; po- 

 krewne temu wyrazy tureckie oda izba i otak buda znane są słownikom naszym 

 z pisarzy dawniejszych, którzy je przejęli z ust tureckich (Vamb. 73 i dal.). Po- 

 dobnież i znany u nas wyraz jurta, który się używa u ludów mongolskich w prze- 

 nośnem znaczeniu ojczyzny, pochodzi od pnia jar, jar — szczepać, kopać, więc 

 pierwotnie znaczy dół, jama ^nasz/ar jest tegoż pochodzenia; wyraz to od tatarów 



