Wspominałem już nieraz o domkach nawodnych i nadmieniłem, iż okrągło- 

 ścią kształtów i sposobem budowania nie różniły się od chatek na ziemi niegdyś 

 stawianych, wrytych do połowy w ziemię, lub na niej stawianych. 



Tak niedawno i wiele o budowach nawodnych pisano, a tak mało ich jeszcze 

 dotąd u nas znaleziono, że rozwodzić się nad tym przedmiotem nie widzę tutaj po- 

 trzeby; krótkiemi więc słowy o tym rodzaju siedlisk ludzkich załatwić się zamierzam 

 (więcej o tern znajdzie czytelnik w wybornej książce Helbiga, u Nadaillaca od 69, 

 Lubbocka I, rozdz. VI, Baera 210—261 i w pismach specyjalnych Mortilleta, Kel- 

 lera i wielu in.)- 



Po odkryciu mieszkań nawodnych w Szwajearyi (1853), znalezione takież we 

 Włoszech północnych, Szkocyi, Irlandyi, Francyi, Niemczech północnych i wresz- 

 cie u nas, w Czeszewie (K. Libelt r. r. 1871), w powiecie wągrowieckim; w Kwa- 

 czale (A. H. Kirkor 1873 r.), w powiecie chrzanowskim i pod Białką (Józ. Przy- 

 borowski 1874 r.), w powiecie lubelskim; te trzy miejscowości są zbadane i opisane; 

 wiadomo też, że znajdują się nawodniska i gdzieindziej w Polsce, lecz ich dotąd 

 bliżej nie poznano. Trzy miejscowości wymienione to mają wspólnego, że pocho- 

 dzą z czasów przedkruszcowych; śladów ścian jakichkolwiek dotychczas u nas nie 

 odkryto. 



W tych nawodniskach zagranicznych, czy jak je niektórzy nazywają, jezio- 

 rzyskach mieszkały nietylko przedkruszcowe pokolenia, ale i takie, które używały 

 nietylko bronzu, ale nawet żelaza. Że wiele plemion dziś jeszcze gnieździ się 

 w domkach okrągłych, zbudowauych na palach, nad wodami i moczarami, na wy- 

 spach azyjatyckich, w Afryce i Ameryce, to fakt powszechnie znany i opisywany. 

 Zresztą i w Europie, za czasów już historycznych, w Tracyi, jedno plemię peoń- 

 skie mieszkało w chatkach nawodnych; Herodotowi zawdzięczamy opis tej osady. 

 „Domy ich, powiada (V, 16) tak są budowane: na bardzo wysokich palach, wbitych 

 w jezioro położone są deski z sobą spojone; wąskim mostem tam się tylko dostać 

 można. Każdy na tych deskach ma chatę z drzwiami nakształt dobrze przymoco- 

 wanej klapy, która wychodzi na jezioro. Dzieci, aby nie wpadały do wody, przy- 

 wiązują sznurami za nogi"; przez te otwory łowią ryby i t. d. 



W jakim stosunku chronologicznym zostaje koczownictwo do stanu osiadłego 

 \ (w ziemiankach, nawodniskach i lepiankach); czy poprzedziło ono — jakby się 

 zdawało — początki osiadłości, czy się praktykowało jednocześnie, w taki miano- 

 wicie sposób, że przez pewien okres roku koczujące plemiona stale na czas jakiś 

 osiadały i znowu potem koczowały, jak to widzimy np. na niektórych plemionach 

 azyjatyckich Syberyi, — są to pytania bardzo trudne do rozstrzygnięcia i może 

 wogóle nieprzy puszczające pewnej odpowiedzi. Cyganie żywym są dotąd dowodem, 

 iż można dojść do pewnego stopnia cywilizacyi i kultury, a nie mieć mimo to żąd- 

 nej skłonności do życia osiadłego, 



Jakkolwiekbądź, pewną jest rzeczą, iż Słowianie pierwotni, za czasów już 

 historycznych, zmieniali miejsce pobytu.- widownią wędrówek ich była ogromna 

 przestrzeń od stepów czarnomorskich aż ku kresom bawarskim i holenderskim. 



Język, zabytki zwyczajowe i świadectwa pisane dostarczają bardzo szczup- 

 łych wskazówek o okresie koczowniczym praojców naszych słowiańskich. Zwra- 



l'am. Fi/.yj 50 



