- 401 - 



twie w ciaśniejszem rozumieniu, o Litwie właściwej) wiernym jest odwzorem 

 wieśniactwa mazowieckiego, bo z Mazowsza głównie szły prądy cywilizacyjne na 

 Litwę. A więc i ciesielstwo mazowieckie musiało się tam powtórzyć, co widać 

 i dzisiaj, porównywaj ąc wsie litewskie z najstarszemi, najmniej ucywilizowanemi 

 zakątkami Mazowsza. Że zaś samo Mazowsze najpóźniej z ziem polskich się ucy- , 

 wilizowało. przeto, prosty wniosek, o ile się na Litwie przechowało dawne budow- 

 nictwo wiejskie, o tyle jest ono najlepszem dziś żyjącem świadectwem i obrazem 

 dawnego okresu ciesielstwa mazowieckiego, a więc i budownictwa wogóle pol- 

 skiego. 



Łączy się tu i ten wzgląd, że znając tę część kraju lepiej od innych, rozpo- 

 rządzam większą ilością faktów i łatwiej mogę punkty styczne oznaczać. 



Uwagą tą poprzedziłem bliższe przypatrzenie się chacie niemieckiej, aby 

 dalsze porównania moje i wnioski tym sposobem usprawiedliwić. 



Dodać też winienem, iż dla skrócenia i tak już przydługiej rozprawki mojej 

 opuszczam bardzo ciekawe szczegóły, blisko się wiążące z chatą, mianowicie: ro« 

 owód ogniska, pieca, komina, drzwi, okien, ław, sprzętów domowych, znaczenie 

 _ta itd., odkładając przedmiot ten na później; pomijam też ściągające się do chaty 

 ysy z podań i pieśni, które wiele ciekawych rzeczy i niejedne wskazówkę obycza- 

 jową zawierają. 



Do bliższego poznania chaty niemieckiej" i skandynawskiej najwięcej zasobu 

 znalazłem w wymienionych na początku pracach Meitzena, Lipperta. Henninga 

 i Lun da. Rozprawa Meitzena zdaje mi się najlepszą co do chaty giermańskiój, 

 autor jest sumienny, wie bardzo wiele, sąd ma trafny i nieuprzedzony; wykład swój 

 popiera licznemi rysunkami i porównaniami. Lippert pisze popularnie, jak dla 

 czasopisma nawpół naukowego; źródeł nie przytacza; widać jednak z rozumowań 

 i wniosków jego, że przedmiot dobrze wystudyjował; stara się on odtworzyć cały 

 rodowód chaty giermańskiej, dopełniając kombinacyjami tam, gdzie nić świadectw 

 dziejowych się urywa. Książka Henninga jest obszerna i uczona; widać jednak 

 pewne chwianie się w autorze, a co gorsza, przebija w nim szowinizm niemiecki; 

 rozczula się on nad chatą saską, w której człowiek z bydłem mieszka (o czem ni- 

 żej), całą Polskę pod typ wschodnio-giermański podciąga, kraj nasz aż po Wisłę 

 uważa za odwieczne dziedzictwo teutońskie i nie chce widzieć wpływów obcych na 

 Niemców tam, gdzie są one oczywistemi. Książka Lunda jest wyborna, świadcząca 

 o niepospolitej erudycyi autora; napisana ładnie i płynnie; daje ona obraz cywili- 

 zacyi i kultury skandynawskiej w XVI wieku, lepszy od niejednej tak zwanej hi- 

 storyi, która o wojnach lub matactwach dyplomatycznych nudno a obszernie roz- 

 prawia. Przytoczę niżej wyjątek z pięknej tej pracy, bo przy braku źródeł pol- 

 skich do życia domowego, a szczególnie wiejskiego, rzuci on nam pewne światło 

 na przeszłość wsi naszej, która z wielu względów mało się zapewne różniła od 

 skandynawskiej. 



W kilku słowach tutaj załatwić się muszę ze śpiewaną na różne nuty, wciska- 

 jącą się prawie do każdej pracy naukowej Niemca, pieśnią o prastarej ojczyźnie nie- 

 ' mieckiej pomiędzy Elbą a Wisłą. Piosnką tą chcą Niemcy przygłuszyć w sumieniu 

 swem krzywdę, jakiój się względem nas dopuszczają od lat kilkuset, wdzierając 

 się w nasze wiekowe siedziby. Jest wyraz niemiecki, którym nazywają oni mor- 



Pam. Fizyj. 5 l 



