- 405 



tak iż wiele pozostaje do życzenia pod tym względem. Nawet w takiem dziele, jak 

 Kolberga „Lud" niewszędzie wyczerpujące znajdują się opisy. Czasopisma ilu- 

 strowane dawniej częściej podawały rysunki cliałup, dzisiaj coraz rzadziej; a o mo- 

 nografii tego rodzaju nikt u nas podobno nie zamyśla. 



Zestawiając wszystkie znane mi rysunki i opisy chat naszycli, nabrałem prze- 

 konania, że należą one do dAVU typów, które dla krótkości nazwiemy: 1. najczęst- 

 szym i 2. rzadszym. 



Lecz wprzód nim wyliczę cechy każdego z nich, zaznaczam znamiona, któ- 

 remi się oba wspólnie odznaczają. Są to: 



1. Położenie chaty bokiem t. j. węższą ścianą do drogi czyli ulicy. 



2. Oddzielność mieszkania ludzkiego od spichrza, stajni, chlewów, stodół 

 itd., które okalają dziedziniec. 



3. Pewna niewielka odległość chaty od ulicy, zapełniona zwykle kwia- 

 tami. 



4. Brama lub wrota w niewielkiej odległości od chałupy. 



5. Dach niezbyt niski (jak np. w szaletach) i niezbyt wysoki (jak up. w cha- 

 tach saskich, frankońskich), mający u szczytu mniej więcój kąt prosty. 



Każde z tych znamion znajduje się w typach zagranicznych; ale jednoczesne 

 icli istnienie zdaje mi się iż charakteryzuje wyłącznie chatę polską. 

 Najczęstszy typ polski ma następne znamiona: 



Zasadniczem jest: wchód do chałupy w połowie długości dłuższej ściany, 

 a zatem od dziedzińca; po wejściu 



sień, zajmująca środek domu, idąca ną przestrzał, lub też przedzielona ścian- 

 ką, za którą są wschody na strych, lub jakieś składy, ptastwo domowe itd. 



po obu stronach sieni dwie izby rogowe; z tych jedna mająca okna na ulicę 5 

 właściwie mieszkalna, z piecem, stołem, łożem i t. d , przedzielona czasem ścianką, 

 za którą bywa komora lub sypialnia; druga zaś, z prawej strony sieni, najczęściej 

 nieopalana, zwana czarną lub komorą, używana do odbywania robót gospodarskich, 

 albo też na skład różnych ~ rzeczy, a czasami w zimie służąca za przytułek mło- 

 dzieży czworonożnej lub skrzydlatej. 



Rzadszy typ polski: wchód w krótszej ścianie domku, pod wystawką a raczój 

 pod przeciągniętą częścią dachu głównego, wspartą na słupkach, najczęściój czte- 

 rech; wchód prowadzi z przyzby do izby głównej, za którą jeszcze jedna, dalsza; 

 pierwsza odpowiada lewój izbie pierwszego typu, druga prawej. 



W obu typach bywają odmiany wewnętrzne: w pierwszym, przez przedłuże- 

 nie korpusu, lub przez dzielenie wzdłuż, przybywają nowe izby i izdebki z jednego 

 lub drugiego końca; w drugim, przez przedłużenie z tyłu takiż sam cel się osiąga, 

 a czasem z frontu zabudowywa się połowa podsienia i robi się z tego komórkę, tak 

 iż ostatecznie wystawka sprowadza się do rogowego ganeczka o jednym słupie itd. 

 Lecz w gruncie rzeczy zawsze niezmienionemi zostają dwa główne wzory, które 

 wymieniłem. 



Z różnych okolic kraju zebrane wskazówki zapisuję tutaj, dzieląc je według 

 dwu powyższych typów: 



I. Do pierwszego, najczęstszego, należą chałupy, opisane, czasem rysunkami 

 i planami wyjaśnione; 



