— 407 — 



3. Z niektórych okolic poznańskiego (Kolberg, Pozn. I. 84, od 85 i 287). 



4. Z Kujaw (Kolberg Kuj. I, 75, 77; te tylko rysunki chałup polskich znali 

 Henning i Meitzen). Pan Kolberg powiada, że opisany tu dom z podsieniem ma 

 kształt podobny do mazowieckiego i wielkopolskiego; chyba do mazurskiego? A co 

 do Wielkopolski, to zapytywani przezemnie Wielkopolanie, opisywali mi zawsze 

 dom wieśniaka swojego, jako mający sień pośrodku; nie wiem przeto gdzie i jak 

 daleko się rozciąga typ z przyłapem, podany przez p. Kolberga. 



5. W En cykl. Rolniczej (II, 1107) pan W. G-. podaje rysunek chaty z Nie- 

 borowa (powiat łowicki), należącej do rzadszego typu; wchód w krótszej ścianie; 

 nad przyzbą, nie wspartą na słupach, występ dachu; ściany po bokach przyzby 

 kunsztownie zaokrąglone. Autor mówi o przyzbie tak, jakgdyby ona była właści- 

 wością chaty polskiej wogóle i dodaje, że u rolników zamożniejszych wspiera się 

 ona na słupkach; we wsi Mosznie (powiat błoński) widział autor takież chaty 



przyzbami. 



Jak już powiedziałem i jak z licznych, powyżej przytoczonych dowodów się 

 okazuje, chata z przyłapem lub przyzbą należy do rzadszych okazów w Polsce; 

 przeważającym typem jest chałupa z sienią po środku i dwiema lub więcej izbami 

 po bokach. Z tego zasobu, który tu podałem, niepodobna określić granic panowa- 

 nia typu rzadszego, z wystawką; widać tylko, że na Mazurach, w pewnej części 

 poznańskiego, na Kujawach i koło Łowicza się ukazuje; pozwalam więc sobie za- 

 kreślić figurę, zawartą Bzurą, Wartą, Notecią i Wisłą i tymczasowo uważać prze- 

 strzeń tę za ojczyznę typu rzadszego, oczekując od przyszłych pracowników, aby 

 raczyli, jeśli się okaże potrzeba, przypuszczenie moje sprostować. Resztę zaś 

 przestrzeni dawnej rzeczypospolitej polskiej zapełnia bez wyjątku typ najczęstszy: 

 sień pośrodku, na lewo izba, na prawo komora, ma się rozumieć, z różnemi mo- 

 <łyfikacyjaini i rozszerzeniami. 



Sama chata nie wystarcza do poczynienia pewnych przypuszczeń gienetycz- 

 nych i porównawczych: oprócz niej jest jeszcze u nas kilka rodzajów zabudowań 

 z drzewa, odznaczających się właściwą fizyjognomiją, które uprzytomnić sobie 

 trzeba dla zrozumienia dalszych moich wywodów. 



Z powodów, wymienionych wyżój, ograniczam się tu ciasnym obszarem Li- 

 twy właściwej. 



Znamy już typ chaty najczęściej spotykany; oprócz niego występują z odręb- 

 ną charakterystyką budowniczą: 



a) Spichrz, zwany na Litwie świrońkiem po litewsku klótis lub swirna a winnych 

 częściach kraju spichrzem, spichlerzem, lamusem, klecią itd. Jest to budowla drewniana 

 ała, prawie kwadratowa, zwykle nieco nad ziemię wzniesiona, oparta na dużych ka- 

 ieniach, lub na podmurowaniu; stoi najczęściej niedaleko i frontem do chaty, z dru- 

 iej strony dziedzińca; wchodzi się do niej po dwu lub trzech wschodkaeh; ma 

 wystawę dachową od frontu, wspartą na czterech zwykle słupach, głęboką 1 1 / 2 do 

 2 łokci, zajmującą całą szerokość domku; drzwi pod tą wystawką czyli przyłapem 

 prowadzą do jedynej, ciemnawej zwykle komory, w której umieszczone są ziarna, 

 kubły lub skrzynie z ubraniem i wszelkie zapasy gospodarskie; na poddaszu rów- 

 ież składy; wchodzi się na nie po drabinie lub wschodkaeh wewnątrz umieszczo- 



