409 - 



Na to pytanie niejednostajną znajdujemy odpowiedź: Henning sądzi, że sto- 

 dołowy dom saski jest rozszerzeniem pierwotnej małej chaty; Meitzen i Lippert, 

 że człowiek wprzód stodołę postawił, a potem (z jaskini, ziemianki lub budy) pod 

 jej dach sam się schronił. To drugie przypuszczenie wydaje mi się ze wszech miar 

 podobniejszem do prawdy. 



Może więc przypuszczać wolno, iż taki był przebieg dziejowy: nawpół ko- 

 czownicze plemiona, mieszkające na wozach lub w budach z chróstu, gdy poczęły 

 gromadzić zapasy (siana, a z czasem zboża), zaczęły stawiać szopy o dachach wy- 

 sokich; jedne z nich. jak Sasi, osiadając nadobre z czasem, wprowadziły do tych 

 szop i bydło i własną rodzinę; inne, jak Polacy, Litwini, nie chciały pożycia pod 

 jednym dachem ze zwierzętami i budować sobie zaczęły w pobliżu, ciepłe domo- 

 stwa. 



Zkąd wzięły wzór do tych chat o sieni i dwu izbach po bokach? Czy to 

 wpływ frankoński? Czy ewolucyja czysto samorzutna, miejscowa? Na to odpowie- 

 dzieć niełatwo. Być może, iż chata jest ewolucyją stodoły i że pierwotnie, jak ona, 

 budowała się na słupach, które później dopiero węgłami zastąpiono. 



Co się tyczy typu spichrzowo-kościelno-karczemnego. to tu się nasuwa po- 

 ównanie z wzorami skandynawskiemi. Spichlerz norweski, podany przez Meitze- 

 a na rysunku (tab. III, nr. 11), uderzająco podobnym jest do świronka litewskiego, 

 "zy tu wpływ jakiś normandzki przypuszczać należy? Czy i kościoły temuż wpły- 

 owi postać swą zawdzięczają? Może to raczej wpływ grecko-rzymski, chrześci- 

 ński? I tu znowu niełatwa odpowiedź. Wszak i co do samego stylu norweskiego 

 iema między badaczami zgody: jedni myślą, że zapożyczonym jest przez G-otów 

 d Greków bizantyjskich; inni że jest zabytkiem pożycia wspólnoaryjskiego. 



Nadmienić tu jeszcze wypada, że są ślady, iż tak zwany świronek służył nie- 

 dyś za mieszkanie. Dziś jeszcze u Litwinów kletis i svfrna, w obyczajach i pieśni, 

 ą zarazem lamusami i sypialniami dla dziewcząt, czasem dla gospodarza lub dla 

 ości. Że zaś w Skandynawii nietylko spichrze, ale i chaty mają taką samą archi- 

 ekturę, z podsieniem i wejściem w boeznój ścianie, przeto wnosić wolno, że może 

 iegdyś chata dzisiejsza była tylko łazienką i piekarnią, a tak zwany świronek 

 omieszkaniem; bo też i nazwa litewska pyrkę w jednych okolicach oznacza 

 amą piekarnię, to jest izbę lub domek do pieczenia chleba, a w innych chatę mie- 

 zkalną. 



Przytaczam tu ustęp z tylko co ogłoszonej książeczki Kuntzego, której tytuł 

 odąłem w wyliczeniu okazów chat pod nr. 22. 



„Chaty Litwinów (powiada autor od str. 19) budowane były, a w części są 

 dzisiaj z okrąglaków i zawierają jedne tylko izbę z końca domu. Drugą połowę 

 ajmuje ciemna komora, w której się znajdują piec do chleba i żarna. Podłoga 

 izbie zwykle nie bywa deskowa, lecz z gliny. Sufit i ściany są gładko wyheblo- 

 ane; myją je od czasu do czasu i czysto utrzymują. Izba ma trzy okna, po jednem 

 » każdej ścianie... W niej, w pobliżu ciepłego pieca, który zanadto bywa napalany, 

 •odzina spędza dnie i wieczory. Lecz na nocny spoczynek wszyscy zazwyczaj udają 

 ię do kleci (klete, lamus). Jest to mała, o 10 — 20 kroków od chaty odległa budowla 

 rewniana, postawiona zwykle na nieco podniesionym fundamencie, tak iż dostaje 

 ię do niój po wschodkach. Front spichlerza tego zdobi pospolicie kilka słupów 



Pam. Fizyj. 52 



