NOWE PRZYCZYNKI DO GIEOGNOZYI TOLSKI. 



37 



bardzo nieznacznie został wyniesiony, jest zaznaczony w kierunku ku WPdW 

 przez pasmo wyniosłości Flaming, jako też przez odosobnione partyje szarej wąki 

 około Lipska, podobny do niej lupek i skalę kwarcowatą pod Eulenburgiem około 

 Oschatz aż do Strohla, a dalej pomiędzy Elbą a Odrą przez łupki na północnym 

 brzegu granitów górno -lużyckicb aż do zagłębia Wehrauskiego nad Czarną Elste- 

 rą, nad Nissą około Queis i Baben nad Wodą Striegauską. Odpowiada mu do- 

 kładnie wyraźnie wschodnio-zachodni kierunek doliny Odry od Auras do Leułms, 

 oraz kierunek trebnickiego pasma wzgórz na wschód od Odry. Jeśli przedłużymy 

 go jeszcze dalej ku WPdW, to przetnie on prawie pod kątem prostym zachoduio- 

 polską jurę, do innego systemu należącą i jest tu wyraźnie zaznaczony przez dwie 

 równoległe wąskie doliny, w któiych, ścieśniona wapieniami białej jury rzeka 

 Warta, płynąca wogóle od Pd ku Pn, musiała przebić dwukrotnie pas wapienia 

 jurajskiego, kierujfjc się naprzód od Częstochowy prawie aż do Mstowa od Z. ku W., 

 a następnie od Bobrów przez Pławno, przez Działoszyce do Załęcza- Wielkiego od 

 W. ku Z. Dość dokładnie w kierunku ostatniej doliny dochodzimy do Przedbo- 

 rza nad Pilicą, gdzie się zaczynają góry Sandomierskie podniesionemi ku północy 

 warstwami piaskowca brunatnej jury i białych oolitów koralowych i ciągną się 

 aż do brzegu Wisły pod Sandomierzem. 



§ 55. Dalej widać wyraźnie z owej karty, że pierwotny bieg rzek głó- 

 wnycb na równinie pólnocno-niemieckiej i polskiej idzie na długich przestrzeniach 

 według kierunku, który uderzająco jest zgodny z liniją rozciągania się systemu 

 gór hercyńsko-sandomierskiego i jego skał osadowych. Hoffmannowi ') zawdzię- 

 czamy przedewszystkiem jasne przedstawienie tego interesującego stosunku na za- 

 sadzie rozważania pierwotnego biegu Odry, Elby i Wezery. Ale zjawisko to staje 

 się jeszcze wspanialszem, jeżeli weźmiemy pod uwagę jednocześnie i bieg rzek na 

 pólnocno-sarmackiej równinie aż do wielkiego terenu bagnisk nad Prypecią i dla- 

 tego niech mi wolno będzie dodać kilka objaśnień. 



Wszystkie rzeki główne owej wielkiej równiny opuszczają bardzo często 

 swej bieg skierowany od PdW ku PnZ, równoległy z kierunkiem pasm wyniosło- 

 ści systemu wzniesień, o którym mowa, zbaczając nagle pod kątem prostym, a na- 

 stępnie, często bez wszelkiego przejścia, powracają do pierwotnego kierunku. Zja- 

 wisko to, powiada Fr. Hoffmann, zanadto uderzająco jest zgodne z biegiem rzek 

 pomiędzy łańcuchami gór, abyśmy nie byli skłonni do upatrzenia w tych podwój- 

 nych zmianach drogi rzeki, dolin podłużnych i poprzecznych, których grzbiety 

 biegnąc według panującego kierunku albo zginęły w równinie, albo też, według 

 mego mniemania, zatarły się przez nagromadzenie potężnych nasypów. Każda 

 dolina poprzeczna w górach zawdzięcza swe powstanie dopiero późniejszemu 

 gwałtownemu pęknięciu albo rozdarciu tamy, opierającej się biegowi wody; ina- 

 czej też nie mogła powstać na równinie; natomiast doliny podłużne są pierwotncmi 

 zagłębieniami gruntu, poAvstalemi przez podniesione z obu stron równolegle masy 

 twardej skorupy ziemi. Z tego też powodu głównie zwracamy uwagę na doliny 



') Ueber die urspriingliche Richtung der norddeutscher Flusthaler und die Liineburger 

 Haide, w Gilberta Annałach Fizyki, t. 76 z 1824, str. 55 i nast. 



