38 



DZIAŁ II. GIE0L0G1.JA. 



podłużne, gdy z biegu rzek na równinie chcemy zbadać gieognostyczne zarysy 

 gruntu. 



Uderzająco podobna zmiana kierunku dolnego biegu Odry i Wisty, nagle 

 zagięcie pod kątem prostym zachodniego biegu Odry pod Fiirstenbergicm w kie- 

 runku północnym, podobne zboczenie Wisły pod Bydgoszczą, wskazują widocznie 

 istnienie owych przyczyn. Wisła, po opuszczeniu Karpat płynie w dolinie po- 

 dłużnej, która odmiennie od wszystkich innych głównych dolin z tej strony Kar- 

 pat, skierowana jest od Z. ku W. z mąłęm zboczeniem ku Pn, aż do ujścia Sanu. 

 Nietylko szląsko - południowo - polska wyżyna zmusza ją. do przyjęcia tego 

 kierunku, w którym z jednej strony wyniósł się system gór Karpackich wzdłuż 

 teraźniejszego podnóża Bieskidów. Od ujścia Dunajca dolina Wisły zaczyna co- 

 kolwiek więcej zbaczać ku północy i jeszcze przed zlaniem się z doliną Sanu, sta- 

 je się prawdziwą doliną poprzeczną, przerzynając pod kątem prostym podniesione 

 pionowo pod Sandomierzem łupki szarowakowe i odcinając je. Dolina Sanu, 

 na dół od Radymna aż do Wisły, jest doliną podłużną, skierowaną od PdW ku 

 PnZ i godnem jest uwagi, że jest dokładnie w jednej linii z podłużną doliną Dnie- 

 stru, skierowaną przeciwnie od PnZ ku PdW wzdłuż wschodnich Karpatów pół- 

 nocnych, równolegle od rozciągania się ich warstw. Ściśle więc biorąc, należy 

 uważać dolinę Sanu za dolinę główną, która przyjęła z Z. prawie równie wielki 

 dopływ Wisły. Stąd aż do ujścia Narwi pod Modlinem przedstawia się dolina 

 Wisły jako prawdziwa dolina poprzeczna, gdyż nietylko przecina pod kątem pro- 

 stym łupki gór Sandomierskich, ale rozpoznajemy jeszcze, że niegdyś przebiła jc- 

 dnociągłe niegdyś góry Kredowe pomiędzy Janowcem a Kaźmierzem. Nagle 

 i prawie pod kątem prostym powraca następnie, zacząwszy od Modlina, do kierun- 

 ku pierwotnej swej podłużnej doliny, którą zatrzymują aż do Bydgoszczy. Ta 

 jednak nagle kończy się i rzeka bez żadnego przejścia zagina się pod kątem pro- 

 stym i po przecięciu pruskiego grzbietu dąży do Bałtyku w kierunku PnWPn. 

 Niemożliwem jest, aby to był jej bieg pierwotny i wiadomą jest rzeczą, że 

 owa przerwa powstała wtedy, gdy. woda nagromadzona na południe od pasma, 

 miała poziom daleko wyższy od Wisły dzisiejszej. Nastąpiła ona pod Fordonem, 

 gdzie dolina i teraz najbardziej jest zamknięta, albowiem tu na prawej stronie 

 zbliżają się najbardziej do rzeki wyniosłości Ostromecka i Reptowska, a z lewej 

 Miedzińska i Januszyńska. Bardzo prawdopodobną jest rzeczą, że nie była odra- 

 ził tak głęboka jak łoże dzisiejszy rzeki, gdyż wiemy, że jeszcze w roku 1393 po- 

 wyżej Grudziądza, Wisła ścieśniona ławicami piasku przebiła i uniosła takowe, 

 Avskutek tego Nogat i Zatoka-Swieża zostały zamulone, a tamy ochronne wielkie- 

 go i małego Werderu zostały przerwane; nadto, w przedhistorycznej epoce, w któ- 

 rej się ta przerwa zdarzyć musiała, woda prędzej dosięgła morza, niżby się to te- 

 raz zdarzyć mogło, gdyż z historyi wiadomo nam, że niegdyś, przed powstaniem 

 Żuław (Deltaland) płytka zatoka morska, przed zatamowaniem dolnej Wisły przez 

 mistrza niemieckiego zakonu Meinharda w roku 1288, sięgała przez teraźniejszy 

 Werder aż do Mewe (Gniewa), o 13 mil poniżej przerwy pod Fordonem. Co te- 

 raz stanowi tak zwane mierzeje południowego brzegu Bałtyku, to reprezento- 

 wało tylko w daleko większych rozmiarach, w owym peryj odzie, pasmo prusko-po- 

 morskie i jak w naszych oczach w nocy z 31 Stycznia na 1 Lutego 1810 roku, 



