NOWE PRZYCZYNKI DO GIEOGNOZYI POLSKI. 



39 



gdańskie ramię Wisły podmyło swoją, tamę wydmową, wysoką na 60 stóp i nagle 

 pod kątem prostym pod Neufahr przebiło się, aby sobie znaleźć nowy, krótszy od- 

 pływ do morza, tak też, a nie inaczej, tylko z większą silą, rzeka niegdyś przebiła 

 pasmo, oddzielające ją od bliskiego morza. Gdy jednak jeszcze ta tama była zam- 

 knięta, musiała Wisła koniecznie płynąć w dalszym ciągu ku zachodowi. Widzi- 

 my też, jak to karta Pruss wschodnich i zachodnich dobrze przedstawia, że Wisła 

 płynęła niegdyś dalej ku północy w nizinie Toruńskiej. Zacząwszy od Leibitz nad 

 Drwęcą, biegnie stary północny brzeg przez Ollek, Ręczków, Składzewo, aż prawie 

 do Ostromecka, gdzie nastąpiła przerwa. Stąd ciągnie się na teraźniejszym lewym 

 brzegu Wisły, ten sam stary północny obręb brzegu od Miedzina około Fordonu, 

 w tym samym wschodnio-zachodnim kierunku przez Czerno wice, Zamczysko, My- 

 śleniczek do Ciskawki (Cziskawke) nad Braą (Braa) powyżej Bydgoszczy, tam 

 gdzie niegdyś Braa uchodziła do Wisły, mającej wyższy poziom. Stąd widzimy, 

 że obręb brzegu ciągnie się przez Ossowenberg, Pawłówkę, Szłesin, Trzeciewnice 

 aż do Nakla, zawsze na północnym krańcu bagnistej niziny, przerżniętym kanałem 

 Bydgoskim. Tu dosięga Noteci i ciągnie się w takim samym kierunku jak pół- 

 nocny obręb brzegu daAvnego łoża Noteci (Netzbruche) przez Behle, Badolin, Puc- 

 ko, aż prawie do granicy Nowej Marchii (Neumark). Ponieważ kanał, od pozio- 

 mu Noteci pod Naklem, aż do najwyższego punktu, wznosi się na stóp 15 cali 10, 

 a odtąd aż do poziomu Brai pod Bydgoszczą spada o 78 stóp, więc Braa leży na 

 ostatnim punkcie, 62 stopy 2 cale niżej od Noteci. Pomyślmy sobie więc, że łoży- 

 sko Wisły około Fordonu, leżało przed przerwą, najwyżej o 80 stóp wyżćj niż te- 

 raz; wskutek tego, musiałaby rzeka płynąć zamiast ku północy, przez dolinę No- 

 teci, ku zachodowi do Odry pod Kistrzyniem, a razem z tą, zanim ona przebiła pa- 

 sma meklembursko-pomorskie pod Oderberg, jak to wykazał Hoffman, przez do- 

 liny Schlaube (gdzie leży kanał Muhlrozeński), Sprei, Hawlu i dolnej Elby, po 

 przerwaniu łączności pomiędzy stromym brzegiem północnym terytoryjum Liine- 

 burger Heide, około Gitzaker i Blackerde, z wynioslościami pod Lubthcen i Boit- 

 zenbui-g, uchodziła do morza Północnego pod Cuxhaven, podobnie jak dawniej 

 Elba, łącząc się z Wezerą, wpadała do morza. Istnieją pewne wskazówki, że No- 

 teć jeszcze w XIII i XIV stuleciu aż do Gropła miała taki wysoki stan wody, y.c 

 przynajmniej podczas wylewów, całe łożysko, które jeszcze teraz leży pomiędzy 

 z obu stron wznosząeemi się wynioslościami i które nazywa się „Netzbruch", by- 

 ło napełnione spławną wodą, gdyż w szerokiem tern łożysku, znajdują się tu i ow- 

 vlzic resztki wielkich statków z owych czasów '). Są jeszcze wskazane dwa inne 

 związki pomiędzy Wisłą a Notecią, raz na nizinie Toruńskiej przez przerwy, któ- 

 re się ciągną od Koziboru przez leśnictwo Gniewkowo, przez Werdershausen i Je- 

 żewo ku Noteci około Łabiszyna, a drugie, prawdopodobnie jeszcze starsze, od 

 Włocławka (Wraclawek) nad Wisłą, do jeziora Gopla, przez bagnistą dolinę rzeki 

 Zgłowiączki aż do Kozielnowców (Koszelnowce), a stąd przez leżące obok na po- 

 łudnie pasmo małych jezior, które na karcie Zanoniego nazwane jest Bachorze 



') Ueher die Scpuration des grossen Bełilei Nef zbruchs w „Preuss. Staatszeitung" z roku 

 1838 Nr 152. 



