40 



DZIAŁ II. GIEOLOGIJA. 



Trzęsawisko i tworzy małą rzeczkę, która w kierunku północno-zachodnim około 

 Świątników i Kruszwicy, uchodzi do północnego krańca Gopła. Gdy z powodu 

 głębszego werznięcia się łożyska Wisły, stan wody w dawniej szem połączeniu rzek 

 obniżył się powoli, zamieniło się loże Noteci (Netzbruch) w bagnisko zarosłe dzi- 

 kiemi krzakami, w którem nakrótko przed przyłączeniem okręgu Noteckiego do 

 Pruss w r. 1772 koczowały niedźwiedzie, aż do chwili, gdy wskutek małego opa- 

 dnięcia wód Gopła i robót kanałowych w górnym biegu Noteci, stan rzeki jeszcze 

 się bardziej obniżył. Co więcej, nawet w dawniejszym okresie przy wyższym sta- 

 nie wody, w dolnym basenie Wisły, miał miejsce jeszcze jeden, słabszy, bardziej na 

 południe posunięty odpływ z tego basenu, do basenu Odry. Naprzeciwko ujścia 

 Narwi, ciągnie się na lewym brzegu Wisły wielkie dawne łożysko Bieliny aż do 

 Bzury. Przez nie to i przez leżącą w największem zagłębieniu Mazowieckiej ró- 

 wniny bagnistą dolinę Bzury, przez Łowicz ku Łęczycy, płynęła prawdopodobnie 

 rzeczka ku Z i uchodziła przez Ner, — pomiędzy którym a Bzurą, jeszcze dzisiaj leży 

 niewyraźny dział wód pomiędzy Odrą a Wisłą, w niskim bagnistym terenie — po- 

 wyżej Koła do Warty, a z nią do Odry. Wskutek tego też Warta pod Kołem, tak 

 jak Wisła pod Modlinem, zbacza nagle pod kątem prostym ze swej poprzedniej do- 

 liny poprzecznej do doliny podłużnej, skierowanej ku Z, po którćj przez Poznań 

 i Oboi-nik płynie do potężnej niegdyś Noteci, która od czasu zmniejszenia się ma- 

 sy wód, straciła nawet od punktu połączenia się pod Landsbergiem swą nazwę, 

 gdyż w poprzednich stuleciach rzeka powstała z połączenia, zwała się od Noteci, 

 nie zaś jak obecnie, od Warty. 



Jeśli rzucimy jeszcze wzrokiem na bagnistą równinę podlasko-litewską na 

 wschód od Wisły, to przy pewnej baczności spostrzeżemy nawet i tutaj w zmianie 

 torów rzek słabe zarysy ukształtowania gruntu. Bug płynie ze swych źródeł na 

 plaskowzgórzu Awratyńskiem aż do Brześcia litewskiego w dolinie poprzecznej, 

 odpowiadającej kierunkowi Wisły od ujścia Sanu do Modlina; następnie zwraca 

 się nagle jak Wisła, pod Modlinem ku Z. i przyjmuje kierunek doliny* podłużnej, 

 aż do zlania się z Wisłą, odpowiednio do brzegu Wisły od Modlina aż do Fordo- 

 nu. Takież samo zjawisko przedstawiają Wieprz i Tyśmienica swemi zagięciami, 

 pierwszy powyżej Kocka, druga pomiędzy Radzyniem i Czemiernikami. Nad 

 brzegami tych rzek stoimy na krańcu owego godnego uwagi terytoryjum bagni- 

 stego pomiędzy pasmem południowo-baltyckiem i południowo-ruską wyżyną gra- 

 nitową, które pokrywa Polesie, Ruś czarną i białą i którego główna część w do- 

 rzeczu Prypeci, znana jest pod nazwą błot Pińskich i Rokicieńskich (Rokitno), 

 których zachodni kraniec wyraźnie ciągnie się jeszcze przez Bug, aż do wscho- 

 dnich części gubernii lubelskiej i podlaskiej i jest w związku przez bagnistą doli- 

 nę Wieprza z dolnym basenem Wisły. Już stare podania ludowe oznaczają je 

 jako morze śródlądowe '). .Wypada jednak, z naszego opisu pierwotnego kierun- 



ł) W czasie, gdy Dary jusz I król Persyi, przedsiębrał swe awanturnicze wyprawy przeciw- 

 ko Scytom, przyczem z pewnością, na północ od Dunaju nie dalej się posunął jak za Dniestr (Ty- 

 rus), który Grecy mieszali z Donem (Tanais), stanowiły te błota, według Herodotowych podań 

 (Ks. IV rozd. 102 i 115) rzeczywiście jeszcze jezioro, nad którem mieszkał lud Budinów, oraz bo- 

 bry, wydry i inne zwierzęta z „czworokątną twarzą". Jezioro to, zostało później nazwane, wska- 



