42 



DZIAŁ II. GIEOLOGIJA. 



doliny podłużne, o ile zdawać się może, dowodzą, że można sobie wyobrazić, 

 iż system hercyński ciągnie się nietylko do Wisły, ale jeszcze dalej na wschód, jak- 

 kolwiek na znacznych przestrzeniach jest prawie nierozpoznawalny. 



§ 56. Po tern zboczeniu, dotyczącem pierwotnego kierunku dolin rzek na 

 równinie sarmackiej, będącego jednym z dowodów kierunku systemu gór, powra- 

 camy znowu do uwag nad tym ostatnim. 



W Niemczech północnych rozpoczyna się znane już następstwo warstw ska- 

 łami formacyi syluryjskiej, po której następujące po sobie formacyje: czerwonego 

 piaskowca (Rotbliegendes) z utworem węgla kamiennego, ccchsztajn, pstry piasko- 

 wiec, wapień muszlowy, kajper, lias, dolna brunatna, średnia biała jura, liczne 

 ogniwa górnego piętra jurajskiego (wapień portlandzki, wapień serpulitowy, glina 

 Weakleńska z piaskowcem Hastingskim i glina Hilseńska) piaskowiec kostkowy 

 (Quadersandstein), oraz margiel kredowy,— -rozwinięte i podniesione zostały. Je- 

 dnakże to następstwo warstw napotykamy nie na wszystkich punktach, nie w każ- 

 dem przecięciu, lecz pojedyńcze ogniwa są tu i tam nieroz winietę lub niepodnie- 

 sione. Siła wznosząca w kierunku szeregów gór, działała nie w jednej, lecz 

 w kilku linijach równoległych: i bardzo często siła ta w jednej linii wyniesienia 

 zmniejszała się w niektórych punktach. Tam, gdzie działała najsilniej, jak we 

 właściwych górach Harz, zostało z tego powodu wyniesione do najwyższego po- 

 ziomu nietylko najgłębsze ogniwo całego następstwa warstw, szara waka, glina 

 i łupek szarowakowy, lecz nawet przebiły otwór masy wybuchowe: granit z opa- 

 sującym go dijorytem i wystąpiły na światło dzienne. Gdzie zaś, jak od Harzu 

 ku PnZ, siła wynosząca osłabła, tam zwykle tylko piaskowiec pstry został najwy- 

 żej wyniesiony, albo też jeszcze tylko wapień muszlowy i kej per, nigdzie zaś nie 

 zostało w tych łańcuchach równoległych wyniesione na światło którekolwiek 

 ogniwo jurajskie jako najstarsze. 



Zupełnie toż samo następstwo warstw i tożsamo posuwające się naprzód wy- 

 noszenie gruntu, — czem tłumaczy się zjawisko, że nowsze osady otaczają pasami 

 tasiemko watemi starsze wyniosłości, — znajdujemy znowu w naszych górach San- 

 domierskich. I tu skały syluryjskie są najstarszemi i najwyżej wyniesionemi, je- 

 dnakże nie przebiła się wynosząca masa krystaliczna. Napotykamy tu pozostałe 

 formacyje osadowe tak jak tam, w tem samem następstwie, a z nich, po skałach 

 przechodowych, jest także najwyżej wyniesiony pstry piaskowiec, potem wapień 

 muszlowy a skały szeregu jurajskiego nie są tu podobnie nigdy najstarszem wynie- 

 sionem ogniwem, lecz tylko w głębszym poziomie opasują krańce. Dwie tylko 

 przedstawiają się różnice przy porównywaniu łańcuchów niemieckiego i polskiego, 

 należących do tego systemu. Pierwsza jest tylko natury ilościowej, albowiem 

 stary czerwony piaskowiec warstwowy, cechsztajn i kajper są w górach sando- 

 mierskich daleko mniej widoczne na powierzchni, albo też może słabiej rozwinię- 

 te aniżeli w hercyńskim łańcuchu w Niemczech północnych, a dalej, że tam niema 

 zupełnie jak się zdaje, właściwego wapienia basowego i łupku, natomiast piaskow- 

 ce reprezentujące dolny piaskowiec liasowy, występują naodwrót potężniej i ob- 

 szerniej niż w ostatnich. Różnice te jednak nie mają wielkiego znaczenia przy 

 porównywaniu systemów gór. Natomiast druga różnica ma więcej wagi. Brak 

 bowiem w górach Sandomierskich dolnych ogniw grupy kredowej i reprezentowa- 



