TRZY NOTATY K. ŁAPCZYŃSKIEGO. 



ozdobionego ruiną dawnego tureckiego zamczyska, gdzie przebywał długi czas Ra- 

 dziwiłł Panie kochanku wraz z oddziałem, po rozbiciu konfederacyi barskiej. Stam- 

 tąd zawróciłem ku północy i minąwszy miejscowości, gdzie nastąpił ostateczny po- 

 grom szczupłych zastępów Żółkiewskiego, cofających się z pól cecorskich ku Dnie- 

 strowi, dojechałem do miasteczka Ataki, naprzeciw Mohylowa. Przeprawiłem się 

 tu na lewy brzeg, może w tern samem miejscu, gdzie przepływały Dniestr niedo- 

 bitki wojsk hetmańskich i skończyła się krótka znajomość z Bessarabiją, ale obraz 

 zwiedzonego kawałka narysował się dokładnie w pamięci. 



Dawnego stepu bessarabskiego ani śladu. Naprzeciwko Jampola, gdzie na 

 karcie Zannoniego wielka, biała przestrzeń z napisem: „Puste pola Tatarów Lip- 

 ków," należące wówczas do Hospodarstwa, dziś wszystko zaorane i zasiane po naj- 

 większej części pszenicą. 



Chociaż tam równie jak na Podolu, przeważnie pszenicę wąsatkę hodują, 

 Jan jednak pszeniczny przy drodze, tak samoby wyglądał jak w Sandomierskiem, 

 gdzie uprawiają bezostną sandomierkę, gdyby nie inni pszeniczni rezydenci. Nad 

 Wisłą maczki, kąkole, chaber, a szczególniej miotła, rozradzają się tysiącami w chy- 

 bionej pszenicy, ale przynajmniej głów wyżej nad nią nie podnoszą. W Bessara- 

 bii na miejscach podmokniętych, gdzie się pszenica niezupełnie udała, wszystkie 

 chwasty ponad nią górują: osty, ślazy, dziewanny (Verbascum orientale M. 

 B.), a najwyżej się podnosi baldaszek i w Królestwie rosnący: pietrasznik plamisty 

 (Conium maculatum L.). Około trzech razy wyższy od pszenicy, a gdzie się 

 nagromadzi, zielone wyspy unoszą się ponad łanem. 



Kilka niewielkich dąbrów, które spotkałem w Bessarabii, były jak na Podo- 

 lu wałem otoczone, a w zagajnikach podziwiałem olbrzymie przetaczniki nieprawe 

 (Ve roni ca spuria L.). 



Wód w Bessarabii jeszcze mniej niż na Podolu. Wkoło studzień, wykopa- 

 li yrh przy szlaku, zawsze tłok mołdawianów pojących konie i bydło. Wsi rzad- 

 kie, sad ów mniej niż na Podolu. Czuć wszędzie, że to ziemia świeżo osiedlona. 



Prawdę mówiąc i Podole nie należy do krain zbyt dawno zaludnionych. 

 Stare, nieliczne, ruskie osady zostały tak wytępione przez Tatarów, że za czasów 

 Jagiełły, Podole było leśną pustynią, równie bezludną, jak sąsiednie Dzikie Pola. 

 S\v idrygiełło z Litwinami rozpoczął kolonizacyją, a szlachta polska doprowadziła ją 

 do końca, osadziwszy na nadanych jej pustych ziemiach lud przesiedlony z różnych 

 stron Rzeczypospolitej. Ponieważ Ruś Czerwona była najbliżej, więc ruskiego 

 ludu znalazło się między osadnikami najwięcej. Po Avojnach kozackich, gdy roz- 

 proszona szlachta powróciła do swoich siedzib, trzeba było część Podola na nowo 

 poraź drugi kolonizować, bo dawni włościanie wywędrowali, najczęściej aż za 

 Dniepr '). 



Dziś, po uwłaszczeniu ludność szybko wzrasta, przenosi już 2500 na milę 

 kwadratową, ale różne przeszkody stają na drodze szybkiemu rozwojowi dobroby- 

 tu i kultury. Między innemi wspólną klęską Podola naddniestrzańskiego i Bessa- 



') Do szczegółowego zapoznania się z dziejami Podola, dobrym przewodnikiem jest cenne 

 i źródłowe dzieło D-ra Antouieco J. ..Zameczki podolskie". 



