DZIAŁ III. BOTANIKA. 



rabii, jest brak komunikacji. Droga żelazna ze Żmierynki do Mohilowa nad Dnie- 

 strem mająca się wkrótce budować, złego nie usunie. Cala sieć dróg żelaznych 

 nie pomoże bez dróg bocznych, których zupełny brak. Bo czyż można nazwać 

 drogą, pas niezasianego czarnoziomu, chociażby najszerszy, chociażby rowami oko- 

 pany, a nawet drzewami wysadzony, jeżeli po nim, z powodu natury gruntu, nie- 

 możliwą jest wszelka komunikacyja w czasie kilkotygodniowych roztopów wiosen- 

 nych, w jesieni i w lecie po każdym dłużej trwającym deszczu. Gwałtowną eko- 

 nomiczną potrzebą Podola są drugorzędne drogi bite, a materyjał na nie prawie 

 wszędzie pod ręką. 



Żegluga na Dniestrze w stanie niemowlęctwa jest powodem, że ta piękna 

 rzeka nie arteryją, ale raczej jest przeszkodą komunikacyi. Przez Dniestr trudno 

 się dostać z Podola do Bessarabii. Mostu nigdzie ani jednego, przewozy opłakane. 



Dziwne zrządzenie losu, że raz tylko jeden uśmiechnęła się fortuna do tych 

 przepraw nieszczęśliwych przez rzekę i bardzo mało brakowało, żeby siedm pię- 

 knych kamiennych mostów połączyło przeciwne brzegi. A było to w czasacb, gdy 

 Turcy po zdobyciu Kamieńca za króla Michała Wiszniowieckiego w roku 1672 by- 

 li panami podolskich nabrzeży Dniestru przez lat 27, aż do czasu traktatu karło* 

 wickiego. Wprawdzie nie względy gospodarcze, ale strategiczne skłaniały Osma- 

 nów do budowy, zawsze jednak, gdyb}^ mosty były stanęły, stałyby prawdopodo- 

 bnie do dziś dnia, bo choć byli to ciemiężcy niepośledni, ale budowali dobrze. 



Najlepiej o tem świadczą liczne pamiątki po Turkach pozostałe w Kamień- 

 cu Podolskim. We wszystkich robota kamieniarska doskonała. A że prócz tych 

 tureckich przeróbek, dodatków i budowli z XVII wieku, Kamieniec posiada w wię- 

 kszej jeszcze liczbie baszty, szczątki murów, kościoły i budowle z XV i XVI wie- 

 ku, więc dawna urbs antemuralis christianitatis jest obecnie muzeum podolskiem. 



Położenie Kamieńca niezwykłe. Jadąc od północy po wielkiej równinie 

 czarnoziomu, widzisz przed sobą sławne miasto i dziwisz się, bo nic skalistej okoli- 

 cy nie zapowiada, a tyłeś się naczytał o skalach niedostępnych. Nigdzie dopatrzeć 

 się nie możesz Smotrycza; równina i równina w bardzo łagodne wzgórza rozkoły- 

 sana. Dopiero gdy miniesz przedmieście, niespodzianie wielki wąwóz, o pionowych 

 ścianach, kilkanaście m. głęboki, oddziela cię od ściśniętej gromady starych baszt, 

 domów i kościołów. Smotrycz płynie na dnie wąwozu, most przez rzekę rzucony 

 do miasta doprowadza. 



Ten głęboki wąwóz tak jednostajną krzywizną okala miasto, przytem boki 

 skaliste tak są ściśle u góry pionowe, bez żadnych zagięć, wyłomów i szczerb, jak- 

 by jednolity mur, że na pierwszy rzut oka wierzyć się nie chce, żeby to było dzieło 

 natury. Zdaje ci się, że patrzysz na olbrzymią forteczną fosę, zbudowaną wysił- 

 kiem rąk ludzkich. 



Smotrycz dokoła opłynąwszy miasto, w miejscu bliskiem zamknięcia koła 

 skręca w bok i podąża w stronę Dniestru; z tego powodu Kamieniec nie leży na 

 wyspie, ale na półwyspie połączonym z lądem, bardzo wąziuchną szyją. Przy tej 

 szyi, nie na półwyspie, ale zewnątrz, stoi na wzgórzu groźny zamek na pół w rui- 

 nach, klucz całej pozycyi, najważniejsza fortyfikacyja dawnej twierdzy. Grunt 

 szyi nie leży na jednym poziomie, ani z miastein, ani z zamkiem, ale w głębi wy- 

 wozu, mało co wyżej od wód Smotrycza. Z tej przyczyny, za dawnych czasów, 



