MATERYJAŁY DO ZOOttRAFII A. WAŁECKIEGO. 



229 



relacji, dosyć będzie przypomnieć głośniejsze przynaj mniej wydarzenia; w po- 

 czątkach XIV Wieku Gedymin zabija żubra na górze Wileńskiej, w eto lat 

 później równie namiętny myśliwy wnuk jego Jagiełło przygotowuje beczki solo- 

 nego mięsa żubrów na wyprawy wojenne, nieposiadający już tej namiętności oj- 

 ca król Kazimierz urządza jeszcze w roku 1453 z Kowna wielkie polowanie na 

 żubry. Od XVI jednak wieku szybko wzrastające zaludnienie kraju .zagarnia 

 pod uprawę coraz większe obszary ziemi, spójna przedtem masa lasów rozrywa 

 się i przestaje być bezpiecznem schronieniem zwierza potrzebującego swobody 

 i ciszy. Odtąd też żubry na wielkich przestrzeniach zaczynają znikać, przecho- 

 wując się tylko w dogodniejszych dla siebie okolicach. Jednakże w XVI jeszcze 

 wieku ustawy łowieckie w. Prusach mówią o żubrach. Około tychże czasów za 

 Zygmunta I-o Herberstain, przebywający w Polsce poseł cesarski, miał sposobność 

 oglądania żubrów i opisania ich dokładnie wrelacyi z podróży swoj ej do Moskwy. 

 Relacyja ta wspomina o drugim jeszcze gatunku dzikiego wołu pod nazwą polską 

 Tur, który chociaż za jego czasu w stanie natury już wyginął, w stanie pół dzi- 

 kim przechowywał się jeszcze w kilku zwierzyńcach. Kwestyja dwu dzikich 

 gatunków wołu przedstawia pewne punkty, dotąd niezupełnie wyjaśnione, które 

 zapewne niewyjaśnionemi już pozostaną. Nie ulega wątpliwości, że już współcze- 

 śnie z człowiekiem żyły w tej części Europy dwa bardzo od siebie różne gatun- 

 ki dzikiego wołu, z których każdy zosobna przedstawia podobieństwo do żyją- 

 cych obecnie gatunków, jeden do wołu domowego zwłaszcza w jego rasie długo- 

 rogiej zwanej u nas wołem stepowym lub ukraińskim, drugi do naszego żubra. 

 Szczątki kopalne obu tych zwierząt znajdują się dość często w warstwach najpó- 

 źniejszych, jak w glinach alluwialnych, tudzież winnych nowszych utworach, 

 w rędzinach i torfach. Szczątki te oznaczono nazwami Bos primigenius 

 Bojanus i Bos priscus Boj., niema jednak dostatecznej podstawy do oddzie- 

 lania ich gatunkowo od dzisiejszego wołu i żubra, prócz bowiem tylko wzrostu 

 nieco większego, każdy z nich posiada wszystkie charakterystyczne znamiona ga- 

 tunku żyjącego. Na powyższe fakty zgadzają się wszyscy, wątpliwość zachodzi 

 tylko czy Tur (B. primigenius), rodzic niejako wołu domowego, wyginął w cza- 

 sach jeszcze przedhistorycznych, pozostawiając tylko potomstwo przyswojone 

 i rozrodzone następnie w rasy hodowane, czy też obok nich przechował się jesz- 

 cze dłużej lub krócej w stanie zupełnie dzikim. To ostatnie przypuszczenie cho- 

 ciaż nie jest dostatecznie jasnemi świadectwami poparte, ma za sobą mocny argu- 

 ment w tern, iż w wielu językach europejskich przechowały się dwie osobne na- 

 zwy na woły dzikie i tak: Tur odpowiada greckiej tauros, łac. taurus, staro- 

 germańskiej Auer. Gatunek drugi nasz Żubr lub Zambr, znany starożytnym pod 

 nazwą Bonasus lub Bison, u dawnych germanów Wisent; okazał się do 

 przyswojenia niezdatny i w stanie dzikim żyje jeszcze pod grozą wytępienia, zam- 

 knięty w dwu tylko na świecie miejscowościach ciasnych a od siebie odległych. 

 Jedną z nich jcst*Puszcza Białowieska na Litwie, drugą górska okolica na Kau- 

 kazie na zachód od ELbrusa leżąca w Abhazyi. ') 



') Eichwald, a później Nordmann w Faunie pontyjskiej podają, wiadomość niewątpliwą 

 o znajdowaniu się żubra we wskazanej tu okolicy na Kaukazie, żadeu z nich wszak >,e nie o'u*eśla 

 liczebnej obfitości zwierza. 



