72 



DZIAŁ V. MISCELLANEA. 



równie autentyczne twierdzenie z owych czasów, że Opatrzność kazała rzekom 

 płynąć pod wielkiemi miastami, aby zamieszkali w nich ludzie nie cierpieli braku 

 wody! Lecz jeszcze wiele innych dóbr dostarczają tutejsze bagna (o febrze nie 

 wspominamy, choć i tę na upartego możnaby do dóbr zaliczyć), mianowicie do- 

 starczają, mchu do zatykania szpar w chatach, mnóstwo też na nich rośnie jagód, 

 jako to: borówki (brusrdka — Vaccinium Vitis-idaea), Żórawiny (klukwa — V. Oxi- 

 coccos v. Oxicoccos palustris), oraz pijanice albo gołubice (V. uliginosum) podo- 

 bne do czernic. Pijanice, jak ich nazwa wskazuje, posiadają własności odurzają- 

 ce, któremi podobno posługują się tutejsze matki do uśpienia wrzeszczących po- 

 ciech, Teleolog znów mógłby tu z obfitości pijanie (ale jagód) wyprowadzić cen- 

 ny wniosek, że dzieci tutejsze mają wyjątkowo mocne gardła, a ich matki, wyjąt- 

 kowo czułe nerwy. Wiele z tych bagien przedstawia się jako kotlinowate zagłę- 

 bienia z wyraźnemi brzegowiskami; są to widocznie jeziora „wygasłe," które przy 

 dawnym, wyższym stanie wód jeziora Lepelskiego (jak to wskazują jego upłazy 

 nadbrzeżne) musiały łączyć się z niem, tworząc obszerną przestrzeń wodną, śród 

 której obecne wyniosłości sterczały jako wyspy — „rari nantes in gurgite vasto." 



Początek takiego „wygasania" przedstawia już i jezioro Białe: dwa z trzech 

 kanałów, łączących je dawniej z jeziorem Lepelskiem (na przesmykach półwy- 

 spów), stały się już błotnistemi lub łąkowemi przesmykami, trzeci zaś i ostatni ka- 

 nał tak już jest płytki, że można go, jakeśmy widzieli, przejść wbród i zarasta tata- 

 rakiem. Spokojne wody jeziora Białego pozbawione prawie odpływu, też zarasta- 

 ją roślinnością wodną i tylko znaczna głębokość jeziora, zapowiada jeszcze długą 

 jego walkę ze śmiercią. W dalszem już stadyjum degeneracyi jest jezioro Święte, 

 leżące na południo-zachód jeziora Proszo; niegdyś musiało ono mieć odpływ do 

 Essy, lub nawet łączyć się z nią tak jak Proszo; obecnie łączy się z nią tylko smu- 

 gami bagien. 



To odosabnianie i wygasanie jezior, zależne od zmian klimatycznych i po- 

 głębiania łożysk odpływów, które pociąga za sobą zniżenie poziomu wód jezior- 

 nych, zależy też, jak się zdaje, w małej części i od działalności człowieka i to nie- 

 fylko pośrednio przez niszczenie lasów i wpływ stąd na klimat, ale i bespośrednio, 

 mianowicie przez dążność człowieka do ułatwienia sobie komunikacyi. Komuni- 

 kacyjna działalność człowieka, jakkolwiek bardzo pierwotna tutaj, przypomina 

 jednak w miniaturze stosunki napotykane na wielkich przesmykach i cieśninach. 

 Drogi mianowicie idą tu często na przesmykach, między bagnami. Niektóre z tych 

 przesmyków, niskie, były bez wątpienia niegdyś kanałami łączącemi jeziora (ba- 

 gna); w miarę zwężania się i mulenia tych kanałów, ludzie zaczęli przejeżdżać 

 przez nie dla skrócenia drogi dokoła jezior; tę krótszą drogę starano się w pierwo- 

 tny sposób ulepszyć, sypiąc piasek i faszynę do wody (jak to już wspominaliśmy 

 przy Spaskim rogu) i tak z czasem kanał zmienił się w przesmyk błotnisty. Pra- 

 wdopodobieństwo takiego zużytkowania kanału było tern większe, im dalszą dro- 

 gę okólną przedstawiało jezioro. Otóż jezioro Białe wymaga, jakeśmy już wspo- 

 mnieli, ogromnego nałożenia drogi od tych, co udają się wzdłuż wschodnich brze- 

 gów jeziora Lepelskiego (i nas też zmusiło do przebrnięcia kanału); to też przez 

 kanał, łączący te jeziora, dawniej kładziono kładkę, obecnie często przechodzą go 

 wbród i przejeżdżają, a okoliczność ta na zasadzie tego cośmy wyżej powiedzieli 



