24 



t)ZIAŁ II. GIEOLOGIJA. 



cesów górotwórczych. Mepodatność wapieni tatrzańskich w tworzeniu łagod- 

 nych fałdów, ich stan skruszony i popękany zależy od względnej ich czystości 

 mineralogicznej, a zwłaszcza od braku domięszki gliny, która, jak wykazał Bal- 

 tzer, zwiększa plastyczność wapieni i dolomitów. Skały te w Tatrach tworzą 

 tylko urwiste ściany, lub stercza w postaci turni, kominów, rzędów, stołów, jak 

 je zwie terminologija góralska. Z fałdów zauważyłem tylko ^/•2'^Z'?>/?2V 2z<9H//zr//- 

 ne, nadzwyczaj strome, jak Giewont, Giewont Mały, których nachylenie wynosi 

 około 70^. Jestto najpotężniejszy z utworów osadowych tatrzańskich; jego dłu- 

 gość równa się długości Tatr, a wszerz dochodzi prawie do granitu, od którego 

 oddzielony jest wąskim pasem piaskowca krzemionkowego; zawiera w sobie pod- 

 rzędne warstwy innych skał, o których wspomnę później. Brak skamieniałości 

 stanowi trudność dla gieologów opisowych w podziale wapieni i dolomitów ta- 

 trzańskich na formacyje; odróżniono dotychczas z pewnością tylko lias (Zejszner) 

 a w tym roku M. Raciborski odkrył florę retycką (tryjas). 



Metoda badania. Istnieje bardzo bogata literatura, traktująca o dolomitach 

 i wapieniach dolomitowych, o sposobach powstawania tych ostatnich i odróżnianiu 

 dolomitu i kalcytu w ziarnach krystalicznych pod mikroskopem. W literaturze 

 tej panują jednak same sprzeczności. Starano się mianowicie rosstrzygnąć pyta- 

 nie, czy dolomit z wapieniem tworzy cząsteczkę chemiczną, czy też wxhodzi weń, 

 jako taki, w oddzielnych ziarnach. Najlepsza z istniejących dotychczas, metoda 

 odróżniania dolomitu od kalcytu, zasadzająca się na własności kalcytu tworzenia 

 zrostków wielokrotnych, nie jest dokładną, gdyż zrostki te mogą powstawać przy 

 uderzaniu w skały młotem, lub podczas przyrządzania preparatu. Tak więc kwe- 

 styja pozostawała w zawieszeniu do ostatnich czasów. Dopiero prof. Lemberg 

 z Dorpatu rosstrzygnął zagadnienie to bez wątpliwości, zapomocą reakeyi mikro- 

 chemicznej\ polegającej na różnicy w szybkości działania MgCOg (a więc i dolo- 

 mitu: MgCOs . CaCOs) i CaCOg na AlgCle . Węglan wapnia (kalcyt; strąca z obo- 

 jętnego rostw^oru chlorniku glinu wodan glinu (Al2(HO)6) w przeciągu kilku mi- 

 nut (1—5); gdy dolomit (MgCOs . CaCOg) zaczyna reagować w ten sposób dopie- 

 ro po 20 i więcej minutach. Jeżeli więc w skale mamy mięszaninę kalcytu i do- 

 lomitu, to można je zapomocą tej reakeyi z łatwością odróżnić, barwiąc wodan 

 glinu, osiadły w ciągu paru minut na kalcycie; ziarna dolomitu (wciągu tegoż cza- 

 su) nie zabarwdą się wcale, gdyż tylko osady galaretowate mają własność wcią- 

 gania barwników i tworzenia z niemi po wyschnięciu laki. Reakcyja Lemberga 

 dowiodła, że dolomit w wapieniach dolomitowych stanowi oddzielne ziarna, a ni 

 tworzy związku chemicznego z węglanem wapienia, jak mniemano dotychczas. 

 Ważną tę reakcyją udoskonalił kolega mój, p. Janiszewski, zastępując chlorni 

 glinu ałunem chromowym, a barwnik kampeszowy Lemberga — karminem. Zmian 

 taka ma tę wyższość, że czysty i neutralny rostwór ałunu chromowego z łatwo 

 ścią można przygotować i że wodan chromu, schnąc, nie pęka i nie kurczy si 

 w tym stopniu, jak wodan glinu. Przy badaniu wapieni i dolomitów tatrzańskich 

 postępowałem w ten sposób: na preparat (szlif) skały wprowadzałem kilka kro 

 pel ałunu chromowego (koncentracyi 1 : 3), zobojętnionego sodą i wystawiałe 

 preparat na zimno wciągu kilku (2—3) minut; poczem, wypłókawszy ostrożnie i do^ 

 Idadnie nadmiar ałunu, zabarwiałem osiadły wodan chromu rostworem (amonija^ 



