170 



DZIAŁ ni. BOTANIKA I ZOOLOGIA* 



usiłowania ściślejszych spostrzeżeń na polu drobnowidzowej anatomii zwierząt. 

 Jakkolwiek jeszcze przed rokiem 1838 niektórzy badacze (Purkinje, Johan Miil- 

 ler, Henie) wiedzieli już o komórkowej budowie ciała zwierzęcego i znali nawet 

 niektóre szczegóły budowy pojedynczych tkanek, jakoto nabłonka, chrząstki 

 i struny grzbietowej, właściwym jednak twórcą histologii zwierzęcej był T. 

 Schwann, a praca tegoż: „Mikroskopische Untersuc hungen iiber die 

 Uebereinstimmung in der Structur und dem Wachsthum der Thiere 

 und Pflanzen" (1839) winna być uważaną za właściwy punkt wyjścia współ- 

 czesnej anatomii mikroskopowej. 



Ponieważ badania Schwanna i Schleidena ściśle są z sobą zespolone i wza- 

 jemnie się uzupełniają, przeto i cała teorya komórki ściśle kojarzy się z dwoma 

 powyźszerni imionami. Obadwaj badacze rozpatrywali komórkę jako maleńki 

 pęcherzyk o stałej mocnej ściance, zawierający wewnątrz wodnisto płynną 

 substancyą; przytem ścianka uważaną była za część istotną, ponieważ sądzono, 

 że za jej to pośrednictwem odbywa się zamiana materyi. Nadto Schwann upa- 

 trywał w komórce coś w rodzaju kryształu organicznego, który jakoby może się 

 tworzyć sam przez się w płynie organicznym (Cytoblastem). 



Teorya Schleidena i Schwanna osnuta pierwotnie tylko na pojedyńczych ode- 

 rwanych faktach,, musiała uledz wkrótce gruntownej reformie wobec szerszych 

 badań porównawczych, które weszły niebawem na porządek dzienny zajmując 

 szerokie koło badaczy. Już sam Schleiden zauważył, że wewnątrz komórek 

 oprócz wodnistego soku komórkowego zalega jeszcze przezroczysta „drobnoziar- 

 nista" substancyą^ którą uważał był za śluz roślinny (Pflanzenschleim). W na- 

 stępstwie nabrało niezmiernej wagi spostrzeżenie Mohla, który zbadał, że ciała 

 młodocianych komórek zawierają wewnątrz wyłącznie o w śluz roślinny Schlei- 

 dena , sok zaś jądrowy dopiero wydziela się wtórnie, tworząc większe lub mniej- 

 sze wodniczki; nadto tenże badacz zdołał wyśledzić, że zoospory zrodorostów są 

 to zupełnie nagie bryłki tegoż śluzu, nie posiadające wcale zewnętrznej błonki, 

 którą wszakże uważano za istotną część komórki. Będącemu w mowie śluzowi 

 Mohl nadał rozgłośną nazwę protoplazmy. W tymże czasie dobrze już znano 

 fakt, że większość komórek ciała zwierzęcego nie posiada żadnej zgoła prefor- 

 mowanej błonki; prócz tego w niektórych komórkach zwierzęcych (w leukocy- 

 tach) dostrzeżono zjawiska samodzielnego ruchu, które żywo przypominały zna- 

 ne już oddawna i ściśle zaobserwowane przez Mohla ruchy protoplazmy w ko- 

 mórkach roślin. "Wobec tych i wielu innych danych, teorya Schleidena i Schwanna 

 coraz bardziej traciła racyą bytu, chyląc się do upadku. "W roku 1852 Eemak 

 użył już nazwy protoplazma do oznaczenia zasadniczej substancyi komórki zwie- 

 rzęcej, a po upływie kilku lat, wskutek badań Maksa Schnltzego i De Barego 

 nad niźszemi ustrojami roślinnemi i zwierzęcemi zrodził się pogląd, że protopla- 

 zma komórek rośhnnych i zwierzęcych zarówno jąk i osnowa kurczliwa ciała 

 pierwotniaków, wyróżniana przez Dujardina pod nazwą sarkody, w istocie jest 

 to jedna taż i sama ożywiona substancyą, która występuje tylko pod różnemi 



