172 



DZIAŁ m. BOTANIKA T ZOOLOGIA. 



Bau mit einander yereinigt yorzustellen uben" (58 str. 15); „es ist eine 

 Bezeicłinung fiir ein Stoffgemenge, das eine Anzahl physikalischer, 

 chemischer und biologischer Eigenscli aften zeigt (ibid. str. 13). 



Oto resume współczesnej cytologii. Należy jednak wyznać, źe nawet po- 

 wyżej przytoczona dyagnoza, pomimo swej ogólnikowości nie może się obejść 

 bez komentarzy. 



Przy dzisiejszych, środkacłi technicznych zdołano wprawdzie określić z mo- 

 żliwą ścisłością pewną liczbę fizykochemicznych i biologicznych własności proto- 

 plazmy, które razem wzięte stanowią znamienny charakter podścieliska życia za- 

 równo roślinnego jakoteź i zwierzęcego; za to owe „drobne cząsteczki" tego pod- 

 ścieliska, o których tyle dziś mówią różni autorowie zarówno jak i łączenie się 

 ich w rzekomą skomplikowaną budowę („zu einem wunderbar complicir- 

 ten Bau"), jak się wyraża Hartwig, czy też „zu hochst kunstyollen Bau", 

 jak sądził Briicke, wkraczają już w dziedzinę filozoficznych spekulacyj, niekiedy 

 nieopatrznie opieranych na jakiejś pozornej analogii. 



Protoplazma, skupiona w pewnej ilości, w najprostszym wypadku, jak to 

 ma miejsce wśród niższych sarkodników, istnieje w postaci mniejszych lub więk- 

 szych bryłeczek śluzowatych, które karmią się, czują, kurczą się i wreszcie roz- 

 radzają się, przekazując własności swe potomstwu. Istoty te, o którj^ch trudno 

 nawet powiedzieć, czy „należą" do państwa roślin, czy też do zwierząt, są nie- 

 wątpliwie formami względnie najprostszej syntezy morfologicznej; uznano je 

 przeto za organizmy pierwotne, nadając im znaczenie jednostek morfologicznych. 



Z drugiej jednak strony skonstatowano, że nawskroś protoplazmatyczne 

 ciało tych istot nie jest bynajmniej jakąś jednolitą substancyą, lecz posiada pe- 

 wną budowę, a co najważniejsza, posiada już osobliwie zróźnicowaEy organ, 

 znany pod nazwą jądra, organ właściwy wszystkim wogóle komórkom bez 

 względu na to, czy one występują w charakterze samodzielnych istot (jak np. 

 pierwotniaki), czy też pierwiastkowych części tkanek wielokomórkowych orga- 

 nizmów. Następnie zauważono, źe w komórkach bardziej wyróżnionych pod 

 względem histologicznym, właściwa protoplazma zalega w małej stosunkowo ilo- 

 ści, podczas gdy główną masę stanowią wtórne utwory płynnej lub stałej kon- 

 systencyi, utwory, które będąc nagromadzone w protoplazmie niekiedy w zna- 

 cznej obfitości, przyczyniają się do powiększenia ogólnej masy samej komórki. 

 Tak np., jaja wskutek nadmiernego nagromadzenia się w protoplazmie t. zw. 

 żółtka odżywczego, dosięgają niekiedy olbrzymich rozmiarów. To samo da się 

 powiedzieć o komórkach produkujących śluz, tłuszcze i rożne rodzaje płynów 

 specyficznych. Jeżeli nadto weźniemy pod uwagę, źe w protoplazmie tworzą się 

 jeszcze barwniki, powstają różne konkrecye ciał stałych, ' krystaloidy i t. p. 

 utwory, wreszcie jeżeli dodamy, że protoplazma produkuje ciała, tworzące różne 

 rodzaje skieletów, jak to widzimy u korzenionóźek lub też błoniaste skórki i ga- 

 laretowate pochewki, łatwo zrozumieć, iż byłoby błędnem uważać całe ciało 

 zróżnicowanej w ten lub ów sposób komórki za protoplazmę. Ta ostatnia, jak 

 to już wyświetlił dokładnie Maks Schultze, zalega w komórce między tamtemi 



