JÓZEF EISMOND. STUDYA NAD PIEBWOTNIAKAMI. 



173 



wtórnemi utworami, jako zasadnicza substancja, a niekiedy występuje w sto- 

 sunku do nich w charakterze negatywu. Ta to zasadnicza substancya stanowi 

 wraz z jądrem istotną część komórki, czynną, źyciotwórczą jej osnowę. "Widział 

 ją juz Schleiden w komórkach roślinnych i wyróżnił ją pod nazY^^ą Pflanzen- 

 schleim; nie domyślał się jednak, źe miał do czynienia z istotnem" podścieli- 

 skiem życia, w obec którego błonka komórkowa odegrywa tylko podrzędną 

 rolę. 



Substancya protoplazmatyczna, będąca materyałem, kosztem którego tworzy 

 się ciało komórki, wytwarza, jak o tem wspomniano wyżej, różnorodne substan- 

 cye, poczęści wodnisto płynne i słabiej załamujące światło, poczęści zaś ciała 

 silnie wyróżnione zarówno pod względem fizycznym jakoteż i chemicznym. Obe- 

 cność tego rodzaju wtórnych utworów, wydzielonych w protoplazmie, powoduje 

 taki lub inny układ całej jej masy i odpowiednią wewnętrzną budowę całego ciała 

 komórki. Tak np. protoplazma jaj wskutek nagromadzenia się w niej znacznej 

 ilości żółtka, w stosunku do kropelek tegoż przyjmuje postać istnego piankowa- 

 tego rusztowania. W tym samym charakterze występuje protoplazma w komór- 

 kach produkujących śluz, płyn surowiczny i wogóle jakąkolwiek wyróżnioną 

 odeń fizyko-chemicznie substancją. Ta ostatnia, będąc wydzieloną w postaci licz- 

 nie zebranych kropel tworzy wraz z protoplazmą rodzaj złożonej emulsyi, a przy 

 pewnym nadmiarze tych wtórnych produktów protoplazma przechodzi z jednorodne- 

 go skupienia w piankowate rusztowanie ciała komórki. Prócz tego stwierdzono 

 wypadki, w których krople płynnych produktów, nagromadzonych w protoplazmie, 

 zlewają się z sobą; wskutek tego w ciele komórki może powstać jedna, wypeł- 

 niona sokiem jama, przez którą przechodzą sznurkowate strumienie protoplazma- 

 tyczne, jak to widzimy np. u Tradescantia. Podobne jednak wypadki obserwo- 

 wano tylko u roślin; są one oczywiście możliwemi wówczas, gdy między proto- 

 plazmą a wydzielonym przez nią płynnym produktem zachodzi znaczna różnica 

 co do gęstości, wskutek tego protoplazmatyczne strumienie u Tradescantia 

 mogą się zachowywać względem soku komórkowego, jako względnie sztywne 

 i oporne włókna. 



Nie wyliczając poszczególnych wypadków wewnętrznej budowy ciała róż- 

 nych rodzajów komórek, wypadków, ściśle związanych z własnościami tych lub 

 owych ciał, zalegających w protoplazmie, nadmienię, że wynikające ztąd budo- 

 wy ciała komórkowego (ziarniste, włókniste, piankowate i t. d.), niektórzy ba- 

 dacze, w tej liczbie i O. Hertwig, uważają za wytwory charakteru wtórnego, 

 przypuszczając, że jest to tylko „grobere Structur", zasadnicza zaś substan- 

 cya protoplazmatyczna (bez względu na taką lub inną grubszą budowę) winna 

 posiadać pewną osobliwą delikatną budowę, która, już jako taka, ma stanowić 

 stałą nieodłączną cechę źyciotwórczego podścieliska, zatem protoplazmy, pojmo- 

 wanej w duchu powyżej przytoczonej dyagnozy. Wobec takiego postawienia 

 kwestyi należałoby więc ściśle odróżniać budowę ciała komórkowego czyli t. zw. 

 grubszą budowę, jako coś niestałego, od właściwej budowy protoplazmy. Należy 

 tu rozumieć wewnętrzny układ jej integralnych części, nie zaś piankowaty lub 



