188 



DZIAŁ III. BOTANIKA I ZOOLOGIA. 



który już dawno obserwowano na rusztowaniu protoplazmatycznem. Następnie 

 Biitschli zwrócił uwagę na to, że oczka pianki nie posiadają bynajmniej jedna^ 

 kowego charakteru: że z powierzchni daje się zawsze zauważyć warstwa nieco 

 wydłużonych jamek pryzmatycznych, ułożonych na podobieństwo komórek w pla- 

 strach, budowanych przez pszczoły. Istnienie podobnej warstwy u pierwotniaków, 

 a odróżnianej przez Biitschlego pod nazwą Alveolarschich t, zdaje się najwy- 

 raźniej przemawiać za słusznością teoryi tego uczonego. Obok tego niezmiernie 

 pouczającym jest wynik doświadczeń z piankami, które otrzymał Biitschli, zmie- 

 szawszy olej z potażem. Mieszanina taka, wystawiona na działanie wody, sta- 

 wała się widownią procesu chemicznego między olejem a potażem; tworzące się 

 przytem mydło, wydzielając się z masy oleistej, w postaci kropelek, wkrótce 

 zamieniło ją w delikatną piankę, która, wzięta w całością ujawniała własności 

 fizyczne zwykłej kropli czystego oleju. Nadto Biitschli podaje, że na otrzyma- 

 nych w ten sposób piankach obserwował nieraz przez kilka dni trwające objawy, 

 identyczne z pełzaniem ameby, przytem został on dostatecznie przekonanym, że 

 nie były one wywołane przez bodziec zewnętrzny, lecz wypływały z wewnątrz. 

 W istocie, w danym wypadku tą wewnętrzną przyczyną ruchu nie mogło być 

 nic innego, jak tylko reakcya tworzenia się mydła wśród otaczającej piankę 

 wody. 



Teorya Biitschlego, pominąwszy jej prostotę i łatwość, z jaką dają się wy- 

 tłumaczyć wszelkie rodzaje i odmiany budowy protoplazmy, w związku z wtór- 

 nemi przekształceniami tejże, daje nam zarazem możność głębszego wniknięcia 

 w samą genezę budowy. To też wszelkie zarzuty, z jakiemi się ta teorya spo- 

 tyka, wynikają poproś lu z nieporozumienia i, jak to niżej zobaczymy, zdradzają 

 pewną powierzchowność. Z nieporozumienia też wynika protest, wypowiedziany 

 przez O. Hertwiga: „Das Protoplasma ist kein G-emengsel zweier 

 nicht mischbarer Fliissigkeit en, wie Wasser und Oel, sondern 

 besteht aus einer Yerbindung fester organischer S ubst anz theil- 

 chen mit reichlichem Wasser" (58, str. 21). 



Przykład pianki mydlanej w stosunku do protoplazmy jest bezwątpienia 

 tem samem, czem jest naprz. schematyczny i możliwie uproszczony model pa- 

 pierowy w porównaniu z jakąś złożoną maszyną parową lub schematyczny model 

 jakiegoś organu względem odpowiadającego mu właściwego preparatu. 



Otóż takim modelem protoplazmy, na którym oprócz szczegółów budowy, 

 dostępnych dla obserwacyi, uwydatnia się zarazem i pewna imitacya działalności 

 życiotwórczej, jest pianka mydlana Biitschlego. Czem jest właściwie owo pianko- 

 wate rusztowanie protoplazmy, a czem wspomniana kilkakrotnie enchylema, od- 

 powiadająca kropelkom mydła w piance, jest to juz pj^tanie, na które morfolog 

 nie ma odpowiedzi; tutaj bowiem, przynajmniej wobec współczesnych środków 

 optycznych, kończy się wszelka obserwacya. , Wobec zupełnego braku danych 

 względem owych „fester organischer Sub stanz theilchen", z których 

 jakoby składa się protoplazma, schemat morfologiczny, nakreślony przez Biitsch- 

 lego, jak na teraz, wydaje się jedynie możliwym; nie godzi się bowiem ignorować 



