— 88 - 



Dzisiejsza G-renlandyja. w której jak to świadczą jej szczątki kopalne, 

 w epoce trzeciorzędowej klimat jeżeli nie podzwrotnikowy, to w każdym razie 

 bardzo łagodny panował, przedstawia oczom podróżnika jednolitą skorupę 

 lodu, grubą na 2000 metrów, która zsuwa się z wyżyn w głębi kraju położo- 

 nych ku morzu z szybkością 20 metrów na dobę, ryjąc w bazaltowych skałach 

 wybrzeża głębokie bruzdy i fjordy i zasypując zatoki gruzami i złomami skał, 

 sterczącemi z wody w postaci t. zw. szchar (nożyc). Lodowce te, nieznaj du- 

 jąc dostatecznej ilości wody przy brzegach, aby płynąć mogły, posuwają się 

 dalej po dnie morskiem, aż wreszcie natrafiwszy na głębię dostateczną pękają 

 a ieh odłamy, pędzone przez prądy biegunowe ku brzegom północnej Ameryki 

 są postrachem tamecznych żeglarzy. 



Podług hipotezy szwedzkiego gieologa Torrella, los, który dziś spotkał 

 Grenlandyją, przy końcu plijocenicznej epoki, stał się udziałem Europy. Z przy- 

 czyn, nad których wyjaśnieniem dotychczas jeszcze meteorologija napróżno się 

 trudzi, lodowce zarówno Alpejskie jak Skandynawskie rozlały się szeroko, po- 

 krywając olbrzymią skorupą cały ląd Europejski, dochodząc jedne z południa, 

 drugie z północy do 50 stopnia szer. geogr. a na równinach Polski, ba, południo- 

 wej Erancyi nawet, skubały mech islandzki stada reniferów i wołów piżmowych. 

 Lodowce skandynawskie, o których wyłącznie mówić tu będziemy, dwu rodza- 

 jów ślady pozostawiły po sobie: szramy lodowcowe i moreny, czyli mówiąc języ- 

 kiem naszych górali rypy lub osypiska. Pierwsze znane są dotychczas (nie 

 mówię tu o Niemczech) tylko na północy w Pinlandyi, Estonii i Inflantach, dru- 

 gie sięgają aż do podnóża Karpat. 



Kierunek szramo w lodowcowych na granitach Finlandzkich jest wyraźnie 

 Pd. W. (n. b. kierunek oznaczony odwrotnie niż w meteorologii; podług strony, 

 ku której szram zmierza, w tym więc razie z Pn. Z. — Pd. W). Przebywszy bez 

 przeszkody płytki Bałtyk 1 ) i na dnie jego wyraźne swej bytności pozostawiwszy 

 ślady, lodowce zboczyły cokolwiek na prawo ze swego pierwotnego kierunku; 

 najpiękniejsze szramy widzimy tutaj na wapieniach górno-Syluryjskich z wysp 

 Dago i Mohn w zatoce Ryskiej, oraz na dolomitach Dewońskich z okolic Psko- 

 wa. Przyjrzawszy się bliżej tym gładko wyszlifowanym płytom, widzimy na 

 nich kilka szeregów równoległych szramów, krzyżujących się z sobą pod nie- 

 wielkiemi kątami, najbardziej ku wschodowi zwrócone tworzą z południkiem 

 kąt około 13°, krańcowo zachodnie 35', przytem uderzającym jest fakt, dotych- 

 czas o ile mi wiadomo nigdzie niewzmiankowany, t. j. że najdawniejsze i zara- 

 zem najgłębsze szramy najbardziej ku wschodowi są skierowane, gdy przeciwnie 

 ku zachodowi coraz to delikatniejsze widzimy prążki, które poza 35° Pd. Z. zu- 

 pełnie nikną. Eakt powyższy, zarówno jak i rozrzucenie głazów narzutowych 

 naprowadza nas na wniosek, wyjaśniający w sposób naturalny i prosty dotych- 

 czas fałszywie tłumaczone zjawisko szramów krzyżowych. Gdybyśmy chcieli 



x ) Podług Ramsaya Bałtyk przed epoką lodową nie istniał i jest równio jak niezliczone je- 

 ziora Pinlandyi, Szwecyi i północnej Rossyi tylko olbrzymią bruzdą, wyoraną przez lodowce. 

 (Przypisek autora). 



