— 89 - 



jak to wielu gieologów dotychczas czyni, istnienie dwu epok lodowych w Euro- 

 pie uznawać, bylibyśmy zmuszeni w obec szramów wyspy Dago istnienie conaj- 

 mniej 6 podobnych epok przypuścić, co na bardzo naciągnięta teoryjkę zakrawa. 



Mojem zdaniem fakt powyżej cytowany w następujący sposób objaśnić się 

 daje. Wschodnia część lodowców Skandynawskich, posuwając się pierwotnie 

 w kierunku Pd. W. jak każdy prąd na północnej półkuli płynący, podług prawa 

 Dovćgo ulegać musiała w dalszym swym przebiegu zboczeniu na prawo t. j. ku 

 Pd. Ż. Ponieważ zaś pomiędzy szramami wyspy Dago i Pskowa najdawniejsze 

 i najgłębsze szramy, jak nadmieniłem, mają kierunek Pd. W., inne zaś zbliżają 

 się coraz bardziej ku Pd. Z., widoczną, zatem jest rzeczą, że z biegiem czasu, 

 zboczenie na prawo musiało się powiększyć, co łatwo wytłumaczyć się daje 

 przez powolne topnienie tychże lodowców, albowiem podług prawa Dovego zbo- 

 czenie to znajduje się w stosunku odwrotnym do szybkości prądu, szybkość zaś 

 lodowca jak wiadomo pozostaje w stosunku prostym do jego masy, a co zatem 

 idzie, lodowce, topniejąc, posuwają się coraz to wolniej, a więc i coraz więcej na 

 prawo zbaczać muszą. Tak samo zbyteczna jest teoryja dwu epok lodowych 

 dla wyjaśnienia fenomenu dwu szramów lodowcowych, przedzielonych war- 

 stwą napływów, gdyż są to tylko naturalne skutki znanej dobi ze oscylacyi lo- 

 dowców, dzięki której, jakkolwiek nikt nie przypuszcza, żebyśmy byli w przede- 

 dniu nowej lodowej epoki, to jednak skorupa lodu pokrywa nieraz okolice, 

 w których przed kilkuset laty jeszcze kwitły liczne osady i odwrotnie, powstają 

 wioski i miasta na polach, za ludzkiej jeszcze pamięci lodem pokrytych. Przejdź- 

 my teraz do moren: trzy rodzaje tychże znamy, moreny boczne (podłużne), koń- 

 cowe (poprzeczne) oraz podstawowe, tworzące dno lodowca (grundmoraene), te 

 ostatnie są dla nas najważniejsze, gdyż nie mamy do czynienia ze śladami poje- 

 dynczych, wązkich lodowców, lecz z olbrzymią lodową skorupą, która podług 

 obliczeń Heliami a na szerokości Warszawy miała 400 metrów grubości, 

 w Szwecyi zaś do 1700 m. dochodziła, sięgała zaś z jednej strony do brzegów 

 Wołgi, z drugiej do ujścia Tamizy. Eypy podstawowe przedstawiają nam się 

 stosownie do oddalenia od gór Skandynawskich w bardzo odmiennej postaci: 

 i tak w Szwecyi i Finlandyi tworzą one nieprzerwane wysokie, i ważkie wały 

 żwiru i gruzu w postaci nasypów kolejowych, czyli t. zw. ozy (aosar). Ozy te 

 ciągną się w kształcie promieni od gór ku morzu, na niewielkiej przestrzeni; 

 kąty, pomiędzy ozami zawarte są tak małe, że je za równoległe uważać możemy. 

 Za Bałtykiem odnajdujemy ozy znowu lecz w cokolwiek odmiennej postaci, są 

 to tak zwane wzgórza żwirowe (geróllhiigel). czyli wały żwiru, znacznie od ozów 

 niższe i szersze, o kształtach mniej regularnych, często poprzerywane przez 

 późniejsze wpływy, lub przykryte nowszemi napływami allurium. Wzgórza po- 

 aobne widywałem w wielu miejscach na Litwie i w Kurlandyi, tak np. długi wał, 

 ciągnący się od brzegów jeziora Sierhiejewskiego ku wsi Uzlanom w pow. Thu- 

 meńskim, wzgórza kolo Mińska litewskiego i koło stacyi Alechnowicz w pow. 

 W i lej skini, oraz koło Tukum w Kurlandyi. P. Godfryd Ossowski obserwował 

 podobne wały w Prusach Królewskich; w Kongresówce również są znane. 

 Wszystkie te wały i wzgórza spoczywają na pokładzie szarego, czerwonego lub 

 żółtego ilu lodowcowego, odznaczającego się brakiem uwarstwienia oraz obtito- 

 p. P. T. II. 6* 



