90 — 



ścią głazów narzutowych, w miejscach gdzie pokłady te przez rozmycie zostały 

 obnażone, powstają tak zwane pola kamieniste. Zajmują one znaczne obszary 

 na Litwie, a znane są dobrze rolnikom, największe z nieb ciągnie się przez po- 

 wiaty Wilejski i Borysowski, drugie widziałem koło Różany w pow. Słonimskim. 

 Pokład ilu tego bywa grubości bardzo rozmaitej, wogóle na północy mniejszy 

 jest niż na południu, tak iż w Estonii np. zaledwie kilka cali jest gruby, gdy 

 tymczasem u nas dochodzi nieraz grubości 100 stóp angielskich. Prawo to 

 jednakże nie jest bez wyjątków, w siodłowisku dewońskich piaskowców nad 

 brzegiem jezior Ładogi koło wsi Zagubią widziałem pokład szarego iłu lodowco- 

 wego gruby na przeszło 7 sążni. 



Przejdźmy teraz do głazów narzutowych. Pierwszorzędnej doniosłości, 

 dla określenia kierunku, w którym się lodowa skorupa północnej Europy posu- 

 wała, jest określenie ich pochodzenia, które jednak z powodu niedokładnej zna- 

 jomości petrografii Finlandyi i północnej Szwecyi w niewielu tylko razach się 

 udaje. Pierwszy Hausmann w podróży swej po Szwecyi wypowiada zdanie, że 

 głazy, zalegające równiny północnych Niemiec, Szwedzkiego są pochodzenia. 

 Roemer w swojej Fauna Sadewitzensis dowiódł pochodzenia górno-Syluryjskich 

 skamieniałości, znalezionych przezeń w Sadowicach koło Oleśnicy na Szlązku, 

 z wysp G-otland lub Oesel, jakkolwiek w tym razie wątpliwość zachodzić może, 

 czy nie istniały też gdzieindziej w Szwecyi zupełnie dziś już przez lodowce 

 zniszczone pokłady górno-syluryjskie. Dla każdego rodzaju głazów, czy to 

 Finlandzkich, czy Szwedzkich, dają się określić granice rozrzucenia w postaci 

 kąta rozwartego ku południowi, o bokach zakrzywionych na prawo, przez co 

 powstaje nadzwyczaj skomplikowana sieć dróg, której rezultatem jest nie- 

 zmierna rozmaitość głazów danej okolicy. "W Niemczech i Anglii znajdujemy 

 wyłącznie głazy Skandynawskiego pochodzenia, w Rossy i — Finlandzkiego, pas 

 zaś graniczny, w którym zarówno jedne jak i drugie napotykamy, obejmuje 

 Kurlandyją, Żmujdź, Litwę do Mińska, Wołyń, Kongresówkę, G-alicyją, Szlązk 

 i Prusy wschodnie. Pas ten, oznaczony barwą zieloną na załączonej mapie, 

 daje się najlepiej scharakteryzować obecnością czerwonego porfiru granitowego 

 z wysp Aoland, Nr. 34 (3, a u Liebischa), na wschód od tego pasa przeważają 

 granity Finlandzkie, oraz zieleńce i kwarcyty Ołonieckiej gubernii, na zachód 

 napotykamy bazalty, melafiry i porfiry Skandynawskie. 



Wielkie głazy o ostrych krawędziach są ku południowi coraz to rzadsze. 

 Z żalem zaznaczyć wypada, że zabytki te, nader cenne dla gieologa, starannie 

 są u nas niszczone, tak np. zastałem już tylko szczątki olbrzymiego głazu sza- 

 rego granitu w Tivoli koło Mińska litew. Na budowę mostów kolejowych 

 mnóstwo ich niezliczone zużyto. W prowincyjach Nadbałtyckich rząd wziął 

 większe głazy w swoją opiekę — są one policzone, a większe nad 9 stóp średni- 

 cy oznaczone na mapach na skutek odezwy akademika gienerala Helmersena. 

 Byłoby do życzenia, ażeby właściciele dóbr. na gruntach których się podobne 

 olbrzymy zdarzają, zawiadamiali o tern redakcyją Pamiętnika, załączając przy tern 

 wymiary, a jeżeli można, rysunek oraz próbkę głazu. Południową granicę roz- 

 rzucenia północnych głazów oznaczoną na mapie Puscha niedokładnie, poprawioną 

 cokolwiek przez prof. Trejdosiewicza w Ateneum za Październik 1881 r., dawniej 



