— 514 — 



Z & p o r o ż e. Dołna część Dniepru za tak zwanemi z ukraińska poroha- 

 mi, czyli progami, kataraktami Dniepru. Przymiotnik dawniej pisano: Zaporow- 

 ski, zaporoski. 



Zapuszczański kraj albo trakt. „Tak nazywa lud część dawne- 

 go województwa trockiego, od rzeki Niemna ponad granicą pruską, aż do pusz- 

 czy Augustowskiej na Starem Podlasiu" Enc. wiel. XXVIII, 318. 



Ż m u d ź, Ż m u j d ź. W II tomie Rozpraw filol. Akad. Krak. w kilku 

 miejscach (144—145, 186—190, 260—2(51) starałem się wskazać pochodzenie 

 nazwy Żmudzi. Tu w kilku słowach rzecz tę streszczam. Żmujdzin siebie na- 

 zywa Żemajtis, ziemię swoją Żemajczu żerne (że w obu razach wymawia się 

 miękko i z odcieniem a, niby żia); nazwa ta pochodzi od żemas nizki, a to od 

 żeme ziemia (porówn. humilis i humus). Dosłownie więc Żemajtis znaczy podo- 

 lak, żuławczyk, niżowiec, dolak, w przeciwieństwie do Litwy górnej t. j. połu- 

 dniowo-wschodniej. Stąd Samogitia średniowieczna. Jaką drogą litewskie aj 

 przerobiono u nas na uj? Może przez analogiją do wyrazów żmuda, żmudny 

 (z-f-mud, zapewne=z+nud), bo też dawniej Żmujdzinów i Żmudami nazywano. 

 Na Litwie dużo jest ludzi i miejsc, wskazujących na osiedlanie się Żmudzinów 

 na południu: Żamajtel, Żemojtel, Żomojtel, Żemojcin, Żamajcin, wieś Żemojtełe. 

 Żemojciszki. Zakończenie el jest powtórzeniem zdrobnienia litewskiego: Że- 

 majtelis znaczy Żmudzinek, porówn. Polaczek, często na Litwie nazwa rodowa 

 chrześcijańskich i żydowskich przybyszów z królestwa. Żmudzinkami nazywano 

 u nas małe konie rasy Żmudzkiej. 



Żuławy. Dziś najczęściej mówimy w liczbie mnogiej, dawni ej odróżnia- 

 no cztery okolice, żuławami zwane i wyraz uważano za pospolity: żuławą gdań- 

 ska, dwie malborskie i elbląska. Pochodzenie nazwy ciemne. Klonowicz po- 

 wiada iż Żuława czytać należy Suława, niby napływ morski „iż ją morze albo 

 flaga morska usuła" Flis, wyd. Węclewskiego, 89. W. Pol wywodzi od nieby- 

 wałego wyrazu żuł, znaczyć mającego muł. Autor artykułu w Enc. Roln. (II, 

 809) myśli, że od staropruskiego Sola, Solawa=niziny i zbliża nazwę wsi Posolia 

 czyli pod-Sola, leżącej tuż pod nizinami. Jest rzeczywiście wyraz litewski sała 

 oznaczający wyspę (stąd na Litwie nazwy miejsc: Soły, Soła,. Sółka, Soliszki 

 i t. d.), ale solawa niema, a puszczony przez Szafarzyka w obieg wyraz salawa, 

 znaczyć mający wyspę, oznacza sielawę (gatunek ryby); porówn. Pott. Etym. 

 Forsch. II, 2, 732. Zwrócić uwagę należy na następne fakty. Żuławy po nie- 

 miecku nazywają się Schalauen. Przypomina się herb nasz Szaława i litewskie 

 żełu, żałoju zielenieje, żole trawa, zioło. Nazwy miejsc: w powiecie święciań- 

 skim, wśród ludności litewskiej, Żułów; w królestwie: Żulice. Żulin, Żuła- 

 wa, Żułów. 



Żydzi. Że nazwa ta jest przekręceniem grecko-łacińskiej iudaeus, to 

 rzecz niewątpliwa, ale dla czego j przeszło na ż, u na y, tego nikt dowodnie nie 

 okazał. Przejście u na y łatwiej się pojmuje, bo i w obrębie języków słowiań- 

 skich bywa. Miklosich w słowniku starosłowiańskim po prostu powiada, „muta- 

 to j in ż u , ale ani paraleli, ani analogii nie wskazuje. Zdaje mi się że nazwę 

 poznali nasam przód Słowianie południowi od plemion romańskich, a właśnie po 



