210 DZIAŁ I. METEOROLOGIA I HYDROGRAFIA* 



Teorya ciepła, która się stalą osnową dzisiejszych badań fizycznych, wobec 

 zjawisk przegrzania i przechłodzenia staje znów przed zagadkami natury. Trzebaby 

 tu powiązać ze sobą zjawiska tego rodzaju: w czem i gdzie ujawnia się równoważnik 

 ciepła, które, jako ciepło utajone, w ciele pozostało, co się dzieje z ciepłem, które 

 przy krystalizacyi przechłodzonej wody zostało uwolnione, czy utajone ciepło jako 

 jawne ciepło się objawi, czy też na inną formę pracy, naprzykład na ukształtowanie 

 kryształków, natychmiast zamienionem zostaje. Wogóle nasuwa się tu mnóstwo 

 pytań, które bodaj należą do najbardziej zawiłych zadań fizycznych. 



Ze wzajemny ruch cząstek wody stanowi prawdopodobnie przeszkodę w ści- 

 naniu się elementów wody, choćby ta była oziębioną niżej zera, mogę przypuszczać 

 na zasadzie następującego faktu: 



W dniu 20 grudnia 1891 roku walczyliśmy na stacyi pomp z przeszkodami, 

 jakie się okazały przy biegu maszyn w skutek tworzenia się igieł lodowych. Do 

 faktów, poprzednio zaznaczonych, dodać mi należy szczegół, że chociaż woda była, 

 sądząc po termometrze, bardzo blizką zera, i chociaż, sądząc po wakumetrze, prze- 

 pełnioną była igiełkami, tworzącemi się w jej masie, można było przez kilka nawet 

 godzin utrzymywać maszynę w dość prawidłowym i spokojnym ruchu. 



Do chwili zatrzymania maszyny wszystko, pod względem prawidłowości dzia- 

 łania i pod względem prawidłowości wskazań różnych instrumentów, zdawało się 

 w porządku. Ale po wstrzymaniu maszyny, po upływie kwadransa już niemożna 

 było w ruch jej wprowadzić. 



Z konieczności trzeba było puścić w ruch drugą zapasową maszynę, która od 

 paru tygodni nie była czynną, a która w tym przeciągu czasu była przejrzaną i do- 

 prowadzoną do możliwego porządku. 



Cóż się jednak pokazało? Oto jakiś czas (pół godziny) ta druga maszyna miała 

 bieg prawidłowy, dość spokojny, a wskazania instrumentów w niczem się nie różniły 

 od wskazań ostatnich chwil biegu pierwszej maszyny. 



J edną zauważoną nieprawidłowością było to, że pompka, zasilająca kondensa- 

 tor nic otrzymywała dostatecznej ilości wody. Celem upewnienia się o przyczynie, tę 

 drugą maszynę także zatrzymano. Gdy po upływie kwadransa znów tę drugą ma- 

 szynę chciano w ruch wprowadzić, okazało się, że ani naprzód, ani wstecz ruszyć jej 

 z miejsca niemożna było. 



Po rozebraniu składowych części, a głównie czterech wentyli, znaleziono, że 

 wszystkie puste miejsca i zakątki dzwonów wentylowych, a co gorsza, przestrzeń 

 między tłokiem a cylindrem głównych pomp literalnie zapchane były masą lodową, 

 składającą się z przezroczystych, na parę centymetrów długich, słupków lodowych, 

 a pod tłokami pomp była zbita masa lodowa, którą trzeba było drągami żelaznemi 

 częściowo wydobywać. 



Ta właśnie masa zbita była przyczyną, że maszyny ani naprzód, ani wstecz nie- 

 można było poruszyć. Uderzyła mnie tu okoliczność, że przed zatrzymaniem maszyn 

 nie ujawniało się stopniowe zapychanie pustych miejsc przez masę lodową, co 

 w biegu maszyn natychmiast zaobserwowaćby można było, czy to po przerzucaniu 

 korb, czy to po grzechotaniu wentyli i t. d. 



