A. ZALEWSKI. Z DZIEDZINY STAROŻYTNICT W A . 11 



27. W Brudzeniu nad Skrwą, o 14 kilometrów od Dobrzynia, znajduje się 

 potężny okop, ręką ludzką sypany, lecz ten nie był zwiedzany przezemnie. 



28. W Oborach, na północo-wschód Kikoła, niedaleko klasztoru, wznosi się 

 wielkie wzgórze, zwane „Grodzisko", którego zagłębie zajęte jest na cmentarz. 



29. "W okolicy Rypina, w stronie południowo-wschodniej od tego miasta, 

 przy wsi Dylewie, a w parowie rzeczki (Dylownicy) istnieje także okazałe grodzi- 

 sko przeddziejowe, lecz to nie było zwiedzane przezemnie, znam je tylko z opo- 

 wiadania wiarogodnych osób. 



Te dwadzieścia dziewięć grodzisk, rozsianych dość gęsto, służy za dostateczny 

 dowód, że kraj,, przez nie obsiadły, musiał być widownią nader częstych rozpraw 

 wojennych w bardzo odległych czasach, już to pomiędzy dwoma sąsiaduj ącemi ze 

 sobą narodami, już to pomiędzy licznemi plemionami, z ami e s zkuj ąc em i tutejsze 

 okolice. Cała ta część ziemi w wieku XI, XII, a nawet w XIII, była pokryta 

 głuchemi puszczami, porastającemi tak wzgórza, jak i obszerne mokre niziny 

 i prawie bezludna. Podaniom tym jednak przeczą liczne okopy, ręką ludzką wznie- 

 sione, lub obwarowane, zarówno jak i mnóstwo żalników (cmentarzysk), z których 

 część bardzo znaczna znajduje się na najlepszej ziemi, co zdaje się przemawiać 

 na korzyść przypuszczenia, że znaczna część ludności tubylczej musiała się zaj- 

 mować uprawą roli, a więc, że stała na stosunkowo wysokim, jak na one czasy, 

 stopniu uspołecznienia. Dwa radła (?) kamienne, znalezione w północo-wscho- 

 dniej części tej okolicy, o których niżej mówić będę, zdają się także przema- 

 wiać za rozpowszechnieniem tutaj rolnictwa w odległych bardzo wiekach. Zape- 

 wne więc dopiero znacznie później, wskutek ciągłych najazdów staropruskiej 

 tłuszczy, poruszonej w swoich siedzibach, kraj, w mowie będący, wyludnił się 

 i zdziczał. A stać się to mogło nie wcześni ej, jak na początku XIII wieku. 



Jestem daleki od uważania powyżej wymienionej liczby grodzisk za ostate- 

 czną dla przestrzeni całej tej okolicy. Sądzę, że się pozwoli odszukać ich jeszcze 

 kilka, głównie w okolicach, dalej na wschód i na północ położonych. Wielkie 

 urozmaicenie tego kraju sprawia, że nieraz, przebywając w blizkiem sąsiedztwie 

 jakiegoś okopu, można nie wiedzieć o jego istnieniu, tak, że odnalezienie nie- 

 których zawdzięcza się tylko prostemu przypadkowi, lub zaczerpniętej skądinąd 

 wiadomości (jak naprzykład grodzisko w Suminie). 



Jeszcze kilka słów należy poświęcić grodziskom, znajdującym się w okoli- 

 cach Płocka i Wyszogrodu. 



Największe i najokazalsze grodzisko w ziemi płockiej wznosi się w południo- 

 wej stronie wsi Proboszczewic, ponad rozległym moczarem, utworzonym przez nie- 

 opodal płynącą strugę, skierowaną początkowo ku południowi, a następnie ku za- 

 chodowi i wpadającą do rzeki Skrwy. Tylko z jednej, najwęższej strony grodzi- 

 sko łączy się z ziemią bardziej wzniesioną i tu oddzielone jest od niej nader głę- 

 bokim i szerokim wykopem. Z tej strony bok jego jest najwyższy i z najtęższej 

 gliniastej usypany ziemi; góruje on nad przeciwległym, o najgłębszy moczar opar- 

 tym bokiem przynajmniej o pięć metrów. Zagłębie posiada bardzo znaczne, mo- 

 gące pomieścić wiele tysięcy zbrojnego ludu, od południa najsilniej zaklęsłe ze 



