10 



J. SIEMIRADZKI I E. DUNIKOWSKI. SZ £10 GIEOLOGICZNY. 



Eównorzędny rówDież z kulmem (dolnym) jest w głębokiej wschodniej części 

 laguny, gdzie przechodziła morska cieśnina, rcapkri węglowy okręgu krakowskiego, 

 odsłonięty na dnie dolin pomiędzy Paczołtowicami, Gorenicami, Eacławicami, 

 Szklarami, Czatkowicami i Dubiem, zawierający pomiędzy innemi liczne okazy 

 Productus giganteus i Productus sfcriatus. 



Górne ogniwo, czyli formacyj a węglowa produkcyjna (warstwy redenowskie 

 inadredenowskie), składa się z piaskowców i glin łupkowych z płaskurami węgla 

 kamiennego, wypełniających obszerną kotlinę, około 100 mil kAvadratowych po- 

 wierzchni mającą, której granice od Morawskiej Ostrawy i Hulczyna^ sięgają z je- 

 dnej strony przez Glewice do Siewierza, z drugiej do okolic Tenczynka i Alwernii. 



Obecność formacyi węglowej w całym obszarze wymienionym, została stwier- 

 dzona przez roboty górnicze, na zewnątrz jednak występuje ona pojedyńczemi 

 partyjami, przedzielonemi masą nagromadzonych na jej powierzchni utworów 

 młodszych, zwłaszcza wapienia marglowego, miocenu i dyluwijum. Odsłonięcia te- 

 dy formacyi węglowej widzimy tam jedynie, gdzie młodsze utwory przez denuda- 

 cyją usunięte zostały. Taką zatokę denudacyjną w wapieniu muszlowym 

 przedstawia terytoryjum węglowe polsko-szląskie, od Chrzanowa i Trzebini przez 

 Dąbrowę górniczą i Bendzin, aż do Tarnowca się rosciągające. Na całej prze- 

 strzeni powyższej utwory węglowe, pokryte jedynie przez warstwę lotnych pias- 

 ków, tworzą siodło powietrzne, zapadające ku PnW i PdZ pod okalające zatokę wa- 

 pienie i piaskowce tryjasowe, z pod których dalej ku południowi wynurza się zno- 

 wu w okolicy Bytomia i Mysłowic drugie siodło równoległe, trzecie zaś przecho- 

 dzi wzdłuż prawego brzegu Odry, w okolicy Rybnika. Trzy siodła powyższe, 

 wogóle bardzo płaskie, mają kierunek ogólny ZPnZ— WPdW i tylko na krańcach 

 zagłębia, przy Strzyżewicach np., warstwy je tworzące mają pochył bardziej 

 stromy; zwykle nie przewyższa on 15%- 



Utwory węglowe na Szląsku i w Polsce przedstawiają przytem tę cechę 

 szczególną, że oprócz powierzchni falistej w kierunku poprzecznym, PdZ PnW oka- 

 zują falistości w kierunku podłużnym, PnZ— Pd W a to w skutek zaklęśnięcia środko- 

 wej części zagłębia, od którego rozchodzą się liczne uskoki promieniste i spółśrodko- 

 we. Skutkiem podobnie zawiłej budowy jest nasamprzód niezliczone mnóstwo spę- 

 kań i uskoków wpośród warstw węglowych, z drugiej zaś strony, kopułowaty kształt 

 obnażeń pojedyńczych partyj formacyi węglowej, w taki sposób, że po denudacyi 

 wychodnie starszych względnie pokładów węgla układają się w kształcie niepra- 

 widłowych i poprzerywanych pierścieni na grzbietach głównych siodeł, podczas gdy 

 względnie młodsze płaskury ciągną się pasmami wzdłuż stoków fałd anty klinalnych. 



Ponieważ niezliczone spękania warstw węglowych w części tylko sięgają 

 do wyższych poziomów wapienia muszlowego, w większości zaś wypadków są 

 ograniczone do produkcyjnej formacyi węglowej, przytem zjawisko to nie jest odosob- 

 nionem, lećz we wszystkich zagłębiach węglowych stale się powtarza —przyczynę 

 zapadania się tych zagłębi ku środkowi swojemu upatrywać musimy w nich sa- 

 mych, a mianowicie w osiadaniu samych warstw węgla, zmniejszających z wie- 

 kiem swoję miąszośó, kosztem zwiększenia ciężaru właściwego i utraty lotnych 

 części składowych. 



