98 



DZIAŁ II. GIEOLOGIJA. 



Oba okresy lodowcowe pozostawiły po sobie gruby pokład t. zw. moreny 

 dennej (Grundmorane), który przez wody topniejącego lodowca w znacznej części 

 zniszczonym został, a erozyjnej czynności wód podyluwijalnych zawdzięczamy 

 wyłącznie utworzenie wszystkich wyniosłości na polsko-litewskiej równinie, nie- 

 wyłączając gór Ponarskich i Mińskich wyżyn, odgrywających znaczną rolę w hi- 

 drografii kraju. 



Jak łatwo widzieć można z załączonej mapy, wody topniejącego lodowca 

 wyżłobiły w pierwszej morenie trzy szerokie łożyska, pomiędzy sobą równoległe 

 i w dolnej części złączone, a skierowane na zachód do morza Północnego 

 i Bałtyckiego. 



Północny z tych kanałów, żmudzko-pomorski, zaczyna się w pobliżu zatoki 

 Ryskiej i obejmuje nizinę wschodniej Żmudzi i Augustowskiego; dwoma ramiona- 

 mi, t. j. doliną Niemna i Pregla dochodzi do Bałtyku, zajmuje cały szeroki pas 

 Żuław nadbałtyckich aż do ujścia Wisły. Dzisiejsza dolina dolnej Wisły jest dy- 

 luwijalnym bocznym kanałem, łączącym kanał północny ze środkowym. 



Kanał środkowy, czyli polski, zaczyna się u źródeł Memna i obejmuje cały 

 system dzisiejszego dorzecza Wisły i dolnej Warty. 



Kanał trzeci, poleski, pozostaje w związku zarówno z Bałtykiem przez sieć 

 kanałów podlaskich, jak i z morzem Czarnem przez wyłom przy Jurewiczach. 



Dwa pierwsze kanały są przedzielone przez wyżynę pojezierza prusko-litew- 

 skiego, dwa ostatnie przez wyżynę mińską. Zarówno pojezierze litewskie, jak 

 i wyżyna mińska łączą się ze sobą na wschodzie, tworząc zachodnią odnogę dy- 

 luwijalnćj płyty środkowo i północno-rossyjskiej. 



Północną granicę erozyjnych kanałów stanowi wyżyna zachodnio-żmudzka 

 wraz z południową Kurlandyją, t. j. mniej więcej linija wychodni paleozoicznych 

 pokładów od Dźwiny do Potągi; południową zaś — wyżyna sandomierska i wo- 

 łyńsko podolska. 



Ponieważ pojedyncze warstwy dylu wij alne układały się poziomo na pra- 

 wie równej powierzchni, przeto odsłonięcie tych warstw przez czynność erozyjną 

 przywiązane jest do pewnych linij hypsometrycznych, jak to zresztą wykazał 

 Berendt dla pruskiego Pomorza. I tak np. najwyższy poziom dolnego dyluwi- 

 jum na równinie bałtyckiej jest oznaczony przez izohypsę 130 metrów; naj- 

 wyższy poziom warstvvowanych piasków i żwirów okresu międzyłodnikowego 

 przez izohypsę 160 metrów. Powyżej tejże, oczywiście z wyjątkiem górzystej 

 południowej części Polski, napotykamy wyłącznie charakterystyczne utwory 

 litewskiego pojezierza, czyli dyluwijum górne. 



W południowej części Królestwa Polskiego oraz w pasie podkarpackim 

 prawidłowość ta ustaje, ponieważ z jednej strony warstwa dyluwijalna jest 

 znacznie cieńszą i nieciągłą, z drugiej zaś, wysokość jej nad poziomem morza 

 zależy od wzniesienia starszych skał, tworzących jej podłoże bespośrednie, tak, 

 że np. w Karpatach i wschodniej Galicyi, napotykamy dolny margiel dyluwi- 

 jalny z głazami granitów skandynawskich na wysokości 400 metrów nad po- 

 ziomem morza. 



Dolna granica pojedynczych warstw na równinie polsko-litewskiej nie jest 

 natomiast niczem ograniczona, powierzchnia bowiem wszystkich warstw dylu- 



