J. SIEMIRADZKI I E. DUNIKOWSKI. SZKIC GIEOLOGICZNY. 



101 



4. Moreny czołowe pierwszego okresu i warstwowane utworij międzylodnikowe . 

 Lodowiec skandynawski, dosięgłszy podnóż Karpat w czasie największej swej 

 oscylacyi, cofa się ku północy aż do granic Kurlandyi, pozostawiając po sobie 

 zwały niewarstwowanych moren czołowych, które w Proszowskiem, Stopnic- 

 kiem i Sandomierskiem często widzieć można, oraz warstwowane piaski z gła- 

 zami narzuto wemi z przepłókauia moren tych przez topniejące wody powstałe. 



Wskutek cofnięcia się lodowca, w południowej części kraju nastaje okres 

 klimatu suchego, stepowego, a świeżo wyschłe pokłady szlamu i mułu pod wpły- 

 wem wiatrów stepowych wytwarzają tumany kurzu, unoszone w kierunku PnZ. 

 Owe tumany kurzu osiadają w postaci zwałów lossu, wciskających się niekiedy 

 pomiędzy utwory morenowe, jak to np. widzieć można w kopalni żwiru przy 

 wsi Grórki, na drodze z Warty do Opatówka, łub na prawym brzegu Warty, 

 u przewozu poniżej Działoszyna. W północnej części terenu, skąd najdrobniej- 

 szy muł przez wody lodowcowe dawniej już ku południowi spłókanym został, 

 a pozostały na miejscu jedynie grubsze piaski, wiatry stepowe międzyłodniko- 

 wego okresu wytworzyły mnóstwo wydm piaszczysty cli, jak to widzimy zwłasz - 

 cza w Olkuskiem, Kieleckiem, na Podlasiu i Polesiu. Jeszcze dalej ku półno- 

 cy—na Litwie i w Prusach, dokąd nie sięgało działanie wiatrów stepowych, 

 a sąsiedztwo lodowca skandynawskiego podtrzymywało wilgoć dostatecznie, 

 międzylodnikowe warstwy piasków, żwirów i moreny czołowe pozostały bez 

 zmiany. 



5. Górna glina lodowcowa^ żółta lub czerwona, piaszczysta tworzy grunty 

 zimne, wilgotne, przy dobrej uprawie jednak bardzo żyzne. W miejscach 

 gdzie grubość tej gliny jest nieznaczną, wskutek wypłókania przez wody at- 

 mosferyczne staje się ona bardziej piaszczystą, niekiedy zaś z całego pokładu 

 pozostają na miejscu tylko żwir i większe głazy. 



Górna glina lodowcowa w miejscach, gdzie pozostała nietkniętą przez 

 erozyją, przedstawia pierwotną morenę denną drugiego okresu lodowego, nie 

 posiada przeto powierzchni równej, lecz usiana jest małemi, płytkiemi, nie- 

 kształtnemi dołkami, które wypełnione przez wody deszczowe utworzyły nie- 

 zliczoną ilość jezior, niezasycanych źródłami i pozbawionych najczęściej odpły- 

 wu. Całe pojezierze litewskie leży na górnej glinie lodowcowej. 



6) Moreny czołowe i piaski najmłodsze. Południową granicę górnej gliny 

 lodowcowej od okolic Szczecina wzdłuż prawego brzegu Odry, przez Kalisz, 

 Eadomsk i dalej na wschód, wgłąb Litwy tworzy przerywany wał niewar- 

 stwowanych żwirów lodowcowych, będących pozostałościami najbardziej po- 

 łudniowej czołowej moreny okresu drugiego. Takie same moreny powta 

 rzają się dalej ku północy bardzo często, zwykle jednak są przez erozyją 

 otyłe zmienione, że pozostały na miejscu jedynie większe głazy granitowe, 

 powstają przez to rozległe pasy pól kamienisty cli, jak np. w okolicy Laska, 

 Torunia, Błonia, Włocławka, w Król. Polskiem oraz znaczny pas od Lidy przez 

 Mołodeczno ku Borysowu na Litwie się ciągnący. Tutaj należą również wały 

 żwirowe około Święcian i Podbrodzia w pojezierzu litewskiem. 



Grubość utworów międzylodowcowych zmniejsza się stale ku wybrzeżom 

 Bałtyku, gdzie leży ich granica północna, odwrotnie— miąszość marglu i gliny 



