J. SIEMIRADZKI I Ę. DUNIKOWSKI. SZKIO GIEOLOGICZNY. 



105 



W tym względzieodróżnićmusimy wybitnie różne typy rzek — z jednej strony 

 rzeki stare, przybywające z gór i trzymające się ściśle pewnych linij tektonicznych, 

 z których dla naszego kraju najważniejsza jest kierunek wyżyny Sandomiersko- 

 podolskiej a raczej sfcały kierunek pokładów wyżynę tę tworzących, t. j. godz. 

 9 kompasu górniczego. Kierunku tego trzymają się: Bug z Wieprzem, San, Du- 

 najec, Nida, Czarna, Dłubnia, Widawka i górna Warta. Linij e tektoniczne Kar- 

 pat wschodnich są podobne jak i w górach Świętokrzyskich, natomiast w części 

 zachodniej stają do niej ukośnie i w tymto klinie płynie górna Wisła. 



Skoro jednak przekroczymy północny stok gór Sandomierskich, ginie wszel- 

 ki ślad starszych skał pod grubą powłoką dyluwijalną, a z niemi razem doliny rzecz- 

 ne tracą swój charakter dolin tektonicznych, przechodząc w doliny czysto ero- 

 zyjne. 



To też z wyjątkiem wyżej wymienionych rzek górskich, wszystkie rzeki 

 polskie i litewskie na całej swej rosciągłości są daty świeżej, początek ich bowiem 

 sięga zaledwie początku okresu aluwijalnego. 



Zamknięte podczas drugiej epoki lodowej pomiędzy Karpatami, wyżyną 

 Krakowsko-Sandomierską i wyżyną Podolsko-Lubelską, wody Wisły i Sanu, gdy 

 jedyny wyłom poniżej Zawichostu przez morenę lodnikową zabaiykadowany zo- 

 stał, nieznaj dując odpływu, piętrzyć się poczęły, zalewając północną część gali- 

 cyjskiego niżu aż do Tomaszowa Lubelskiego i szukając wyjścia na północy 

 wzdłuż czoła tamującego je lodowca głównie przez dolinę Pilicy ku zachodowi, 

 a być może w części również i przez dolinę Wieprza ku kotlinie Podlaskiej; być 

 może, mówię, gdyż koryto Wieprza nie jest rozszerzonem i jakkolwiek łączy się 



0 40 metrów powyżej obecnego poziomu Wisły z błotami Podlasia, to jednak połą- 

 czenie to zdaje się być daty późniejszej, w epoce gdy Bug, pierwotnie tektoniczną 

 doliną Wieprza płynący, ku erozyjnej kotlinie Podlaskiej się skierował. 



Inaczej rzecz się przedstawia z Pilicą; nienaturalny jej zakręt pod Sulej o- 

 wem, koryto głęboko wyryte w twardej skale, rozległe przestrzenie pokryte na- 

 pływami rzecznemi w Opoczyńskiem, wreszcie istnienie połączenia pomiędzy doli- 

 ną górnej Pilicy i doliną Rawki w tym samym naturalnym kierunku ku północy 

 płynącej, przemawiają za tem, że koryto Pilicy od Wisły do Sulejowa nie przez 

 nią wjTytem zostało, lecz przez wody szukającej ku zachodowi odpływu Wisły, 

 zwłaszcza że dolina ta przechodzi ściśle wzdłuż południowej granicy lodowcowej 

 moreny pod osłoną skał jurajskich od Nowego miasta do Sulejowa, stąd zaś dalej 

 ku zachodowi się ciągnie, robiąc wyłom w wapieniu jurajskim około Eosprzy 



1 wpada do nienaturalnie rozległej i głębokiej doliny drobnego strumienia Widaw- 

 ki oraz również nagle rosszerzonego starego łożyska Warty. Dzisiejszy dział 

 wodny pomiędzy Pilicą i Wartą stanowi szereg wzgórz żwkowych nowszej, polo- 

 dowcowej daty. Wspomniany dział wodny leży o 80 metrów poniżej obecnego 

 poziomu Wisły pod Krakowem, o 40 zaś metrów wyżej od poziomu tej rzeki pod 

 Zawichostem. Podniesienie zatem o 40 metrów poziomu wody w jeziorze, utwo- 

 rzonem na niżu galicyjskim wskutek zatamowania koryta Wisły pod Dęblinem, 

 skierowało nadmiar wody wyżej wspomnianem korytem Pilicy wraz z Widawką 

 i Wartą ku zachodowi. 



Pam, Fizyj. Tom XI Dział II. 14. 



