106 



DZIAŁ 11. GIEOLOGIJA. 



W miarę ustępowania lodowca ku północy, prad Wisły oczyścił swoje zata^ 

 mowane pierwotnie łożysko i znalazł w końcu ujście do polskiego kanału erozyj- 

 nego powyżej Warszawy, przy Piasecznie. Nienaturalnie podwyższony poziom 

 wody spadł oczywiście do wysokości normalnej, niż galicyjski się osuszył, w ros- 

 szerzonycli ponad miarę dolinach Pilicy i Widawki same wody tych rzek pozo- 

 stały, połączone zaś wody rzek karpackich znajdowały ujście w szerokim kanale 

 środkowym, któryśmy na początku Polskim nazwali. Bug wpadł doń w pobliżu 

 Uściługa, Wisła przy Piasecznie, Widawka przy Uniejowie, Warta przy Kaliszu. 

 Na północy wody płyną doliną żmudzką przez Kowno do Królewca. 



Przychodzimy obecnie do stadyjum trzeciego, czyli epoki jezior (Cham- 

 plain-p er i o d e). Lodowiec cofnięty daleko na północ nie zasila już topnieją- 

 cemi lodami swemi rzek naszych; szerokie i głębokie kanały erozyjne są zbyt 

 wielkie dla niewielkich strumieni, zasilanych jedynie przez wody atmosferyczne, 

 w nieznacznej zaś części tylko przez źródła; kanały, jakby po spuszczeniu olbrzy- 

 miego stawu pozostałe, wysychają, na rozległej zaś ich powierzchni zarówno stare, 

 jak i nowo utworzone rzeki, w rodzaju Niemna, lub Narwi, powoli żłobią sobie ko- 

 ryto w kierunku ogólnego spadu niziny t. j. ku zachodowi. Wisła więc płynie od 

 Piaseczna przez Sękocin do Łowicza, stąd zawsze na zachód korytem Bzury, Ne- 

 ru i Warty. Bug, porzuciwszy stare łożysko w bagnistej okolicy Łęczny, podąża 

 przez Siedlce Icorytem Liwca do ówczesnego Niemna, a dzisiejszej Narwi; Widaw- 

 ka i Warta wpadają do Wisły w tern samem miejscu, co dawniej do kanału pol- 

 skiego. Niemen, daleko od dzisiejszego większy, bo łączy w sobie wody całej 

 niemal Litwy, od Skidla płynie przez Jeziory i Porzecze do kanału Augustow- 

 skiego, dalej korytem Bobrzy i Narwi, przyjmując Bug poniżej Ostrołęki, aż do 

 połączenia z Wisłą w okolicach Warszawy. 



Na osuszonem dnie kanału żmudzkiego zarysowują się niezmienione dotych- 

 czas łożyska Wilii, Świętej, Niewiaży, Szeszupy i Pregla. 



W ciągu okresu aluwijalnego, wskutek prawdopodobnego obniżenia całego 

 pomorza bałtyckiego, łożyska wszystkich większych rzek przesuwają się stopnio- 

 wo na północ, rzeki zaś mające kierunek z północy na południe, lub też płynące 

 w wyjątkowo głębokich korytach, zwracają wody swoje w odwrotną stronę, z połu- 

 dnia na północ: w tym zaś ostatnim razie, napotkawszy na drodze swojej ku pół- 

 , nocy jakąkolwiek zapoię, przerzynają ją, jak to czyni Niemen poniżej Grod- 

 na, w obrębie pojezierza litewskiego. 



Całe Kujawy z wyżyny powstały przez przesuwanie się koryta Wisły od Ka- 

 lisza i Uniejowa do łożyska teraźniejszego, tak samo jak błota i piaski niziny pod- 

 laskiej są utworem przesuwającego się ku północy Bugu. Dalszy ciąg łożyska 

 Wisły od Torunia szedł nasamprzód przez Bydgoszcz ku Berlinowi przez dolinę 

 Noteci i Warty, później wszakże nastąpił zwrot ku północy równie nagły, jak 

 u wielu innych rzek systemu bałtyckiego i rzeka skierowała się do Elbląga przez 

 jeden z kanałów podyluwijalnych, łączących kotlinę żmudzko-pomorską z ko- 

 tliną polską. Ostatecznym rezultatem tego przesunięcia łożysk rzecznych ku 

 północy było wpadnięcie każdej rzeld do starego łożyska rzeki sąsiedniej, któ- 

 rem odtąd płynie bez zmiany. I tak tedy: 



