130 



DZIAŁ III. BOTANIKA. 



Bodnie (arcłiegoni a — fig. 2a) przedstawiają się w postaci flaszki o dłu- 

 giej szyjce lejkowato na końcu się rozszerzającej. Przez ten otwór dostają się 

 do wnętrza plemniki i zapładniają jaje znajdujące się wewnątrz rodni. Pomiędzy 

 organami rozrodczemi we wspólnej z niemi okryweczce znajdują się pospolicie pa- 

 łeczko wate z jednego rzędu komórek złożone nitewki czyli inaczej soczniki (p a - 

 r a ph ys e s), jednostajnie obłe lub na końcu maczugo wato zgrubiałe. Zapło- 

 dnienie u mchów wspólnopłciowycli (s y n o i c i) dokonywa się nader łatwo: doś ć 

 na to kropelki rosy, w której komórki macierzyste pękają i uwolnione plemniki 

 poruszając się w rozmaitych kierunkach natrafiają na otwór rodni; nieco trudniej- 

 szem, rozumie się, bywa zapłodnienie u mchów również jednopiennych lecz od- 

 dzielnopłciowych (a u t o i c i). Daleko trudniej i zwykle przy pomocy deszczu 

 wiatru lub owadów odbywa się zapłodnienie mchó w dwupiennych, dla tego też 

 ostatnie nierównie rzadziej od poprzednich z puszkami się napotykają. Z zapło- 

 dnionego wewnątrz rodni jajka powstaje zarodnia (s p o r o g o n i u m), składająca 

 się z kilku odmiennych co do budowy i ubarwienia części. Wskutek szybkiego 

 wzrostu dolnej części rodni, przekształcającej się w przyszłą szczecinę zarodniową 

 (set a), górna jej część odrywa się od nasady i zostaje uniesioną w górę wraz 

 z wzrastającą zarodnią jako t. z. czepiec (c al y p t r a). Tylko torfowce (S p h a g- 

 n a c e a e), u których, rodnia pęka na wierzchołku pod naciskiem szczeciny i po- 

 zostaje w nasadzie, są z tego powodu czepca pozbawione. 



Dojrzała zarodnia składa się u większej części mchów z dwu głównych 

 części: puszki (t h e c a) z szczecinki (p e d i c e 1 1 u s, seta). Szczecina w nasa- 

 dzie otoczona jest rozrosłą tkanką łodygową— poclieiuką (v a gi n u 1 a) oraz liśćmi 

 okrywkowemi. powstałemi z osłonki rodni. Szczecina może być rozmaitej długo- 

 ści, niekiedy bardzo krótka, gładka lub chropawa, (brodaweczkowata), prosta, 

 zgięta lub wreszcie śrubowato skręcona (np. u skrętka wilgociomier czego, F u n a - 

 r i a h y g r o m e t r i c a). Górny koniec szczeciny zwykle przechodzi bezpo- 

 średnio w puszkę, niekiedy jednak szczecinka tworzy talerzykowate lub krótko- 

 stożkowate zgrubienie, na którem dopiero puszka spoczywa; podsadkę taką (ap o- 

 p h y s i s) spotykamy np. u phnniczkóio (P o g o n a t u m) lub podsadnika (S p 1 a - 

 chnum). Puszka osadzona bywa na szczecinie pionowo albo też ukośnie, 

 a wtedy, wskutek zagięcia się wierzchołka szczecinki, może być nachylona, pozio- 

 ma lub zwisła. Kształt jej bywa najrozmaitszy: kulisty, gruszeczkowaty, jajo- 

 waty, walcowaty, graniasty i t. d., przy tern u jednych mchów może być prosta, 

 u innych mniej lub więcej łukowato zgięta, a nawet z jednej (grzbietowej) strony 

 wzdęta. Powierzchnia jej bywa gładka, lub też po wyschnięciu brózdowana, 

 czasem też pod otworem zwężona. Dolna część puszki zwęża się niekiedy dość 

 znacznie przy przejściu w szczecinkę, tworząc tym sposobem nieraz dość długą 

 szyjkę (c o 1 1 u m), przez co puszka przyjmuje kształt gruszeczkowaty lub maczu- 

 go waty (np. u czarecznika gruszeczkowatego, Physcomitrium pyriforme)- 



Puszka aż do czasu dojrzenia pozostaje zamkniętą. Otwiera się zaś przez 

 rozdęcie jej ścianki [bródki, P h a s c a e ), lub czterema podłużnemi szparkami 

 niedochodzącemi do nasady i wierzchołka (puszki ncdeźliny, Andreaeaceae), 

 albo wreszcie — co bywa u większości (mchów torfowców i wszystkich mchów tuła- 



